‘We willen politici zonder banden met de georganiseerde misdaad’

Protest in Slowakije

Zo’n 40.000 demonstranten gingen vrijdagavond in Bratislava de straat op. Ze uiten hun woede over de recente moord op onderzoeksjournalist Jan Kuciak. De maffia-regering moet opstappen, is hun eis.

Ruim veertigduizend betogers schreeuwden vrijdag hun woede uit over de recente moord op de Slowaakse onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova. Foto Joe Klamar / AFP Photo

‘Genoeg Fico, genoeg geweest!’, wordt er gescandeerd op ‘SNP’, het plein van de opstand in de Slowaakse hoofdstad Bratislava. De naam van premier Robert Fico prijkt op bijna alle spandoeken – ‘Fico is maffia’, Fico vertrek!’.

Ruim veertigduizend betogers schreeuwen vrijdagavond hun woede uit over de recente moord op de Slowaakse onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn verloofde Martina Kusnirova. Kuciak werkte aan een reeks onthullende verhalen over corruptie en banden tussen politiek en maffia in zijn land. Die heeft hij nooit af kunnen maken.

De moordenaars kwamen naar zijn huis in Vel’ka Maca, even buiten Bratislava. Twee kogels. Eén door Jans borst. De andere door het hoofd van Martina.

„Ik heb geen tijd om na te denken of ik nu ook bang moet zijn”, zegt Karolina Farska, de organisator van de demonstratie. Ze is studente, 19 jaar. „Ik wil in dit land een toekomst zonder angst voor het afbrokkelen van de democratie.”

Toen ze voor het eerst op internet een bericht zag over de moord, wist ze het zeker: dit is nepnieuws. „Maar het bleek écht. Het voelde zo verschrikkelijk slecht.”

Het is bijna twee weken na de moord, maar nog altijd zijn de Slowaken in shock. De druk op de regering om af te treden neemt toe.

Schietschijven

„Premier Fico heeft van ons, journalisten, schietschijven gemaakt”, zegt Matus Kostolny van de krant Denník. Kostolny, gerenommeerd journalist in zijn land, spreekt in korte, krachtige zinnen. Omringd door buitenlandse cameraploegen, in een EU-kantoor in de hoofdstad, kijkt hij schichtig om zich heen.

„Fico draagt verantwoordelijkheid voor het klimaat waarin deze tragedie kon gebeuren.” Fico noemt kritische journalisten bij herhaling hyena’s, slangen, hoeren. „Dat draagt niet bepaald bij aan een veilig klimaat voor journalisten.”

Op de stoep voor het EU-gebouw smelten de laatste modderige sneeuwhopen weg in de eerste lentezon. Maar binnen hoort D66-Europarlementariër Sophie in ‘t Veld verhalen waar ze het koud van krijgt. Met een delegatie namens het Europees Parlement (EP) is ze op een tweedaagse onderzoeksmissie in het land, dat in 2004 toetrad tot de EU.

„Het klimaat hier verhardt,” zegt In ’t Veld op basis van haar gesprekken met maatschappelijke organisaties en journalisten. „Hun boodschap is zorgelijk: hoe meer corruptie ze blootleggen, hoe agressiever de politiek reageert.”

Eind vorig jaar ging er al een missie van het Europees Parlement naar Malta, na de moord op journalist en anticorruptie-activist Daphne Anne Caruana Galizia die bij een autobom om het leven kwam. In een half jaar tijd is dit de tweede soortgelijke missie in een EU-land.

„Ik ben blij met uw bezoek”, zegt de Slowaakse president Andrej Kiska, die de EP-delegatie in zijn stadspaleis ontvangt. „Alle hulp is welkom, we zijn één grote Europese familie.” Daarna gaat hij met de Europarlementariërs in overleg achter gesloten deuren.

In die grote Europese familie had Slowakije een goede naam, zegt Dennik-hoofdredacteur Kostolny. „Slowakije leek dat brave land, dat het economisch goed doet. Fico wilde laten zien dat hij anders is dan de autocratische regeringsleiders in Polen en Hongarije. Maar het bleek een zeepbel.”

Staatsvijand

Kostolny noemt het een „zorgelijke tendens” in alle Visegrad-landen – Tsjechië, Polen, Hongarije en Slowakije. „Onze premier gebruikt inmiddels dezelfde tactiek van intimidatie als in Hongarije en Polen. Wie kritiek heeft noemt Fico een staatsvijand, iemand die uit is op het destabiliseren van ons land.”

„Waanzin”, zegt ook Farska, leider van het straatprotest, over de uitlatingen van premier Fico. „Hoe durft een premier dit soort samenzweringstheorieën te spuien?” Ze hoopt dat de demonstraties aanhouden en dat de regering valt. „We willen politici zónder banden met corruptie en georganiseerde misdaad.”

Hopelijk is deze tragedie de „katalysator tot een grote schoonmaak” in Slowakije, zegt D66-er In ’t Veld op het EU-kantoor. Naast haar, met wallen onder zijn ogen, staat Petr Bardy, de hoofdredacteur van nieuwssite Aktuality waarvoor Jan Kuciak werkte. „Met de moord op Jan heb ik een bescheiden, hard werkende collega, maar ook een vriend verloren.” Op zijn revers heeft hij een button gespeld met de tekst #allforjan.

Bardy: „Onder die noemer willen we de krachten bundelen van alle Europese journalisten die schrijven over corruptie.”

Niemand heeft schoten gehoord

Op een uur rijden van Bratislava ligt het stadje Vel’ka Maca. Het is er doodstil. Alleen een paar honden slaan aan, voor het huis van Kuciak en zijn vriendin. Het hek naar de binnenplaats is verzegeld met rood politietape. Niemand in de straat heeft de schoten gehoord. „De moordenaars moeten professionals zijn geweest”, zegt de overbuurman.

Nog maar een paar maanden geleden kochten ze het huis, om wat afstand te kunnen nemen van de stress in de hoofdstad. Ze waren net begonnen met het aanbrengen van isolatiemateriaal in de raamkozijnen.

Nu hangt er aan het hek een zwart rouwkleed. Zo nu en dan stopt er een auto. Mensen stappen uit, zetten waxinelichtjes voor de deur, slaan een kruisje, en vertrekken weer.

Voor Patrik Dubovsky, een historicus uit Bratislava, is het sinds de moord de tweede keer dat hij hier staat. „Nu heb ik de kinderen meegenomen. Ik wil ze laten zien hoe de realiteit er uit ziet hier, midden in Europa.” Hij is ervan overtuigd dat Kuciak op het goede spoor zat. „Er wordt hier zo veel EU-geld gestolen, het verdwijnt in de zakken van politici. Kuciak deed zijn werk. Hij bouwde hier aan een toekomst. Maar toen kwamen de huurmoordenaars langs. De klootzakken.”

Na twee intensieve dagen pakt Europarlementariër Sophie in ’t Veld haar koffer. De onderzoeksmissie zit er op. Terug naar Brussel, om het rapport op te stellen.

„Ik heb een land gezien dat diep verdeeld en getraumatiseerd is door de moord”, zegt In ’t Veld. „Er is geen vertrouwen meer in de overheid, door alle verhalen over bedrog, corruptie en maffia. Dit gebeurt niet ergens heel ver weg, maar bij ons in Europa. Dit tast de rechtstaat in de hele Europese Unie aan.”