Column

Stom volk

Ook binnen ING, hoorde ik, sloegen mensen de handen voor hun ogen toen ze zagen hoe Jeroen van der Veer een miljoen salarisverhoging voor Ralph Hamers goedpraatte: „Ralph Hamers is Eredivisie, maar werd Jupiler League betaald.”

Een miljoen salarisverhoging, via een constructie die het bonusplafond omzeilt. Van der Veer in het FD: „Het is een heel Nederlands debat. Wij hebben de staatssteun al jaren geleden afbetaald met veel rente. Moeten we dan onder de norm blijven belonen omdat het anders voor ophef zal zorgen? Maar ik besef wel dat we twee weken voor de verkiezingen af zitten.” Op het Journaal zette Van der Veer zijn minzaamheid in een hogere versnelling: ING is nog maar slechts voor een derde een Nederlands bedrijf. Dus sorry, Nederland, waar hebben we het eigenlijk over?

Contact met de samenleving kwijt, ik geloof het meteen. Maar aan de toonzetting lees je af dat Van der Veer dat worst zal wezen. Hij heeft immers contact met een heel andere samenleving. Voor hem telt de normnormbesef is voor sukkels. En de norm is wat soortgelijke buitenlandse bedrijven hun CEO schuiven. Genoegen nemen met minder is geen goed gedrag, geen gebaar naar de samenleving die tien jaar geleden de harde klappen opving. Dat ‘lage salaris’ is een affront, een pijnlijke, afgedwongen concessie.

Na de schande van 2008 paste een tijdje deemoed. Van een bewustzijnsverandering aan de top was echter geen sprake. Kapitalisme en gemeenschapszin, wat had je dan gedacht? De schuld is afbetaald, de samenleving moet niet zeuren. Over het ontslagen personeel en de gesloten filialen hebben we het niet. Het personeel 1,7 procent erbij, de baas 50 procent.

Volgens de norm.

Die minzaamheid van Van der Veer, dat was het echte nieuws. De man hield niet eens meer de schijn op. Iedereen vraagt tegenwoordig steeds maar aan het volk wat het van de elite vindt, maar dat weten we nu wel. Draai het eens om. Hoe wordt er in de bovenste laag over het volk gedacht?

Op basis van beperkte observatie deze schets: van boven ziet men volk en media in toenemende mate als een lastige, onberekenbare factor, voortdurend speelbal van emotionele oprispingen en gekkigheid. Ophef is er om het minste geringste, dat is lastig. Het goede nieuws is dat die ophef nooit lang aanhoudt.

Politici hebben door dat het volk zich graag opwindt over wat zichtbaar en dichtbij is – en dat je het niet lastig moet vallen met complexe en abstracte zaken. Dus stoer doen als het gaat over preken in een vreemde taal – zoals het CDA in Rotterdam nu doet – en eindeloos tamboereren op het verlies van het gevoel van gemeenschap door immigratie – zoals Buma doet – maar de gevolgen van de grootste ondermijnende kracht, globalisering, uit zicht houden. Want dat is veraf, ingewikkeld. Laat kwakkelend links daar zijn tanden maar op stuk bijten.

Twintig jaar populisme heeft de bovenlaag niet wakker geschud, het heeft de bovenlaag cynisch gemaakt. Op het volk valt immers geen peil meer te trekken, het verliest zich in incidenten, is iedere dag ergens anders boos en verontwaardigd over. En wanneer men zich van de gevestigde politiek afkeert, kiest men blind voor charlatans, ijdeltuiten en brekebenen, die schoon schip beloven en het land gaan redden – en vervolgens geen deuk in een pakje boter slaan.

Ophef hoort er tegenwoordig bij, haat ook, een way of life geworden voor burgers die volautomatisch schande spreken, ieder uur over iets anders – en niet door hebben dat het netto-effect van hun woede precies NUL is. Misschien moet er af en toe iemand opstappen of diep door het stof gaan. Dat is zoals je bij het schaakspel af en toe een pion moet offeren. Daarna business as usual.

Alle woede is inmiddels ingecalculeerd. Zolang die woede zich niet op een praktische manier organiseert, zolang ophef geen solide beweging wordt, die werkelijk verandering afdwingt, is het allemaal gebakken lucht. Zo moet ongeveer de inschatting van ING zijn geweest: even doorbijten, iemand moet de toorn van het volk over zich laten komen, en die van politici, die elkaar voor de camera verdringen in een wedloop van verontwaardiging. Even de columnisten laten uitrazen. Who cares? Volgende week is er wel weer een VVD’er in opspraak. Gewoon wachten tot het overwaait.

Krijgen ze gelijk?

Bas Heijne schrijft elke week een column op deze plaats.