Je blijft kijken bij zijn schilderijen omdat Morandi zelf bleef kijken

Tentoonstelling Giorgio Morandi schilderde een leven lang stillevens in Bologna. Ze hangen nu in Museum Belvédère.

Natura Morta (1958) Schilderij van Giorgio Morandi

Dit is heel bijzonder: in Museum Belvédère, in Oranjewoud bij Heerenveen, hangen 28 schilderijen van Giorgio Morandi (1890-1964), de grootmeester van het moderne stilleven. Niet in het Haags Gemeentemuseum, waar je zo’n tentoonstelling eerder zou verwachten, of Boijmans in Rotterdam of het Stedelijk in Amsterdam. Nee, ze hangen in dat kleine museum voor moderne schilderkunst in Friesland.

En ze lijken zich er thuis te voelen. De landelijke ligging van het museum remt je alvast af naar de laagste versnelling, naar het rustige kijktempo waar deze schilderijen om vragen. De bescheiden omvang en intieme inrichting van de tentoonstelling passen ook bij Morandi’s eenvoudige (nou ja, schijnbaar eenvoudige) stillevens, en ze blijken wonderwel in het verlengde te liggen van de vaste collectie van Belvédère , met bedachtzaam stilerende Friese eenlingen als Jan Mankes, Willem van Althuis en Christiaan Kuitwaard.

De tentoonstelling is een geconcentreerde presentatie van Morandi op zijn best, geleend uit voornamelijk Italiaanse collecties. Alleen het voldragen werk uit zijn latere jaren hangt er: de geabstraheerde stillevens met serviesgoed en doosjes op een kluitje. Het werk dat je je bij Morandi voorstelt als je je iets bij Morandi voorstelt.

Voor wie hem nog niet kent: Giorgio Morandi was een schilder en etser uit Bologna, groot van gestalte, met onhandige motoriek, bril wegens bijziendheid, altijd gekleed in een donker pak. „Iedere dag opnieuw zag hij eruit alsof hij op weg was naar de begrafenis van een vriend die een even karig leven had geleid als hijzelf”, schrijft Jan Brokken in de tentoonstellingscatalogus.

Een groot deel van dat karige bestaan speelde zich af in een huis dat Morandi deelde met zijn drie ongehuwde zussen, in een kamer met twee ramen, een bed, twee schildersezels en tafels en schappen vol bestofte doosjes, flessen, kommen en vazen.

Opstellen als een voetbaltrainer

Morandi’s leven draaide om zijn werk. Hij verliet Bologna zelden. Hij gaf er eerst tekenles op een basisschool en doceerde later grafische technieken aan de Accademia di Belle Arti. En maakte er dus een leven lang stillevens. „Je begrijpt Morandi pas werkelijk”, meende schrijver Umberto Eco, hoogleraar te Bologna, „als je de straten en arcades van deze stad hebt doorkruist en erachter bent gekomen dat een schijnbaar eentonige rode kleur toch kan verschillen van huis tot huis en van straat tot straat.”

Natura morta (1955). Schilderij van Giorgio Morandi

Precies dat deed de Groningse vertaler en beeldend kunstenaar Ada Duker, medesamensteller van de tentoonstelling in Belvédère. Ze wandelde door Bologna en fotografeerde zonlicht en schaduw op rode, roze en oranje zuilengalerijen. Haar bijna geometrische close-ups hangen aan de zijlijn van de tentoonstelling. Ze herinneren er hier in het hoge noorden nog even aan dat het licht in Morandi’s stillevens zuidelijk licht is. Dat er door zijn grijs altijd warme kleuren zijn gemengd. De perzikkleurige museumwanden doen ook wel iets voor de beleving van de schilderijen. Maar die doen het meeste werk natuurlijk zelf.

Vind hier de culturele hoogtepunten voor dit voorjaar

Als een voetbaltrainer stelde Morandi voor ieder stilleven een stel spelers op uit de verzameling spullen in zijn kamer. Dat waren geen voorwerpen waar mensen met smaak om geven, maar anonieme blikken, glasbakflessen en rommelmarktvaasjes. Voor bloemstillevens gebruikte hij papieren bloemen. Oude atelierfoto’s onthullen dat de objecten soms op een zeiltje of kastpapier met marmerprint stonden, dat met punaises op een plank was vastgezet. Het ging niet om de werkelijke situatie, het ging om wat Morandi ermee deed.

Hij bleef kijken

Meestal zette hij de voorwerpen vlak naast of achter elkaar, waarbij hij lette op de afwisseling van vormen, licht-donkercontrasten en de aansluiting van lijnen of kleuren in het ene voorwerp op lijnen of kleuren in het andere. In zijn schilderijen benadrukte hij die groepsdynamiek door vormen te vereenvoudigen en lijnen door te trekken of juist weg te laten. Onder zijn penseel werden de potjes en flesjes aan elkaar geklonken tot een geheel dat meer is dan de som der delen.

Zijn werk is nooit zo leeg en strak dat het saai wordt

Deze compositie van spullen is op haar beurt een compositie-element in een grotere rechthoek waarin ook achterdoek en tafelblad meedoen. Kleuren of toonwaarden in het stilleven corresponderen met die omgeving. De bovenkant van het spullenteam ligt precies op één lijn met de grens tafelblad-achtergrond. Of juist helemaal niet, als dat mooier uitkomt. Kieren en restvormen krijgen bijna net zoveel belang als de objecten. Vier slanke flessenhalzen naast elkaar zijn, vanuit de achtergrond bekeken, drie naar beneden wijzende speerpunten. Drie ijspegels van tussenruimte.

Een l’art-pour-l’art-mentaliteit, een welhaast conceptuele beperking van het onderwerp, verregaande vereenvoudiging in de vorm: eigenlijk was Morandi een twintigste-eeuwse kunstenaar op het clichématige af. Maar zijn werk is nooit zo leeg en strak dat het saai wordt. Contouren zijn onvast geschilderd, vlakken zijn aandoenlijk ingekleurd. Het blijft menselijk, vriendelijk, verrassend in de details. Het is ideale kunst voor wie rust aan zijn kop wil.

Natura Morta (1964). Schilderij van Giorgio Morandi

Het zet aan tot aandachtig, nee aandachtiger, nee nóg aandachtiger kijken – en dan zie je ook werkelijk meer. In de subtiele kleuren, in het licht, in de vormen en hoe die in elkaar grijpen. Less is bij Morandi écht more. Stilstand is vooruitgang.

Je blijft kijken omdat Morandi zelf bleef kijken. Dat bepaalt de levendigheid van zijn stillevens: dat je hem ziet kijken. Niet naar stofuitdrukking en weerkaatsingen, maar naar lijnen en vlakken die verschuiven als je je hoofd iets naar links of rechts beweegt, iets omhoog of omlaag. Dan ontstaat er een oversnijding of een gat, een lange lijn of juist een verspringing in de horizontalen.

Lees ook dit stuk over hoe NRC-redacteur Arjen Ribbens werd genept met een kunstwerk: Mijn 17de-eeuwse stilleven niet echt? Huh?! Is dit Bananasplit?

Behalve de opstelling van de objecten is er dus de opstelling van het oog. Dat is ook een belangrijke speler en daarvan maakt Morandi je met zijn composities bewust. Alles staat of valt met de ooghoogte. Ietsje verzitten levert al een totaal ander beeld op, waar weer langdurig naar getuurd kan worden.

Dat karige leven van Morandi was zo karig nog niet. Omdat het om zijn werk draaide, en omdat zijn werk draaide om kijken.

Giorgio Morandi – Bologna. Tot en met 10 juni in Museum Belvédère, Heerenveen-Oranjewoud. Info: www.museumbelvedere.nl

    • Gijsbert van der Wal