Column

Oude, autocratische mannen helpen democratie om zeep

Leider Xi regelt dat hij voor het leven mag blijven, Poetin krijgt zes jaar verlenging en Trump maalt er niet om, constateert Michel Kerres. Autocratie is in.

Het was zo’n grapje van president Trump waarvan je even denkt: het zal toch wel écht een grapje zijn? In China wordt dit weekend geregeld dat leider Xi Jinping mag aanblijven voor onbeperkte duur. Een presidentschap-voor-het-leven, dat zouden de VS ook eens moeten proberen, zei Trump toen hij ervan hoorde.

Amerika is China niet – en zo snel is het 22ste amendement bij de Amerikaanse Grondwet, waarin de presidentiële termijnen worden geregeld, niet bijgeschaafd. Maar Trump had ook kunnen zeggen: benoemingen voor het leven zijn helemaal niet democratisch. Dát deed hij niet.

Flirten met autocratie is salonfähig en autocraten hebben de wind mee. In de voorbije twaalf jaar werd de wereld gestaag minder democratisch, turfde de Amerikaanse ngo Freedom House. Bijna 40 procent van de wereldbevolking leeft onder een repressief regime: Venezuela, grote delen van Afrika, Turkije, Midden-Oosten, Centraal Azië en natuurlijk autocratiekampioenen Rusland en China.

De autocraat is bijna altijd een man, zijn leven begint doorgaans pas goed rond zijn 65ste. Hij vergaart macht zoals anderen selfies verzamelen, maakt politieke slachtoffers zoals de winter huishoudt in de Oostvaardersplassen. Hij houdt van militair speelgoed – en zijn knop is altijd groter dan die van een ander.

Gezamenlijk, als soort, bouwen autocraten een wereldorde met minder democratie, minder individuele rechten, minder vrijheid.

De Chinese leider Xi Jinping (64) krijgt zondag op het Volkscongres nog meer macht dan hij al had. De Russische president Vladimir Poetin (65) krijgt volgend weekend een nieuwe termijn van zes jaar. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan (64) liet vorig jaar de Grondwet zo bijschaven dat hij behalve president weer partijleider kan zijn. Donald Trump (71) is weliswaar democratisch gekozen, maar wekt voortdurend de indruk dat ook híj liever in zijn eentje zou regeren.

De verschillen tussen de mannen en hun landen zijn groot. Wat hen bindt, is dat machtsbehoud boven tegenspraak gaat. Erdogan zuivert zijn land, waar al sinds de couppoging van 2016 de noodtoestand heerst, systematisch van politieke tegenstanders. In het buitenland laat hij jacht maken op vertolkers van politieke satire – autocraten kunnen ook slecht tegen een grapje. Vladimir Poetin, aan de macht sinds 1999, weet het altijd zo te draaien dat er geen noemenswaardige oppositie opbloeit.

De donkere krachten zijn aan de winnende hand.

In een rijk waar de partij de baas is bereikte Xi Jinping al een paar jaar geleden de top door partijleider te worden. Vorig jaar kwam daar de eer bij dat zijn gedachtengoed tot kernwaarden van de partij werden verheven. Nu wordt er een juridische basis gelegd onder onbeperkt leiderschap – zo kan Xi altijd zeggen dat hij binnen de wet blijft. Wat gaat hij met al die macht doen? Ongetwijfeld veel goeds, maar hij begint alvast met meer discipline. Vorig jaar werden de teugels in de partij al aangehaald. Nu is de rest aan de beurt.

Trump is geen autocraat. De Amerikaanse democratie functioneert en Trump sluit zijn tegenstanders niet op. Een toonbeeld van verlicht leiderschap is hij echter niet. Hij geeft geen openheid over zijn zakelijke belangen en non-stop liegen fnuikt het debat en ondermijnt het vertrouwen. En hij maakt al helemaal geen aanstalten op te komen voor andere democratieën. Naar de liberale wereldorde steekt hij geen vinger uit.

De ware autocraten krijgen zo nog meer ruimte, ruimte die Poetin en Xi ook brutaal gebruiken om westerse democratieën te beïnvloeden en onder druk te zetten. De donkere krachten zijn aan de winnende hand.

Redacteur geopolitiek Michel Kerres en Oost-Europa-deskundige Hubert Smeets schrijven hier afwisselend over de kantelende wereldorde.
Trump gaat in op uitnodiging van Noord-Koreaanse leider, die bereid zou zijn tot concessies over kernwapens. Lees daarover: Nog dit voorjaar top Trump-Kim