In Obninsk heerst Poetin voor altijd

Rusland Vladimir Poetin gaat volgende week zondag weer de verkiezingen winnen. Op zoek naar de stem van het Russische volk, dat onder Poetin steeds minder een stem heeft. ‘Dit is onze veertig jaar in de woestijn.’

De Russische provinciestad Obninsk, de buurt achter het station. Foto Konstantin Salomatin

Rusland is veranderd, zegt vader Aleksej Poljakov. „We zijn boosaardig geworden.” Vorige week zag de 57-jarige orthodoxe priester Poetins ‘State of the Union’, de jaarlijkse toespraak van de president voor het Russische parlement.

Hij zag hoe Poetin opschepte over Ruslands nieuwe kernraketten, die de VS met geen mogelijkheid zouden kunnen onderscheppen. Hij zag het hoofd van de Russisch-orthodoxe kerk, patriarch Kirill, tussen de Doema-leden staan applaudisseren.

Een kerkleider die klapt voor massavernietigingswapens: vader Aleksej vond het een raar gezicht. Kirill had beter verstek kunnen laten gaan, zegt hij. Grijnzend: „Hij hád kunnen zeggen: ik ben verhinderd, want ik moet bidden voor Rusland.”

Het is zondagmorgen, de dienst is net voorbij. Vader Aleksej zit op een bankje voor het altaar van zijn parochiekerk, waar hij al sinds 1991 voorgaat. Door de hoge ramen valt helder ochtendlicht. Buiten mag dan nog bijna een halve meter sneeuw liggen, het lengen der dagen laat zien dat de winter op zijn eind loopt.

Vader Aleksej vertelt over het goede en het kwade in de mens. Het ‘duister’ is aan de winnende hand, ziet hij. Mensen spreken weer over Rusland als een ‘grootmacht’. Alle interne problemen zijn de schuld van sancties, van het Westen. „Kijk naar die politieke talkshows op tv: dat geschreeuw, dat gescheld. En de mensen vinden het prachtig.”

Hij lacht ineens. „Wilt u niet de klokkentoren op? Het uitzicht is fantastisch.”

Obninsk, 113.000 inwoners, is een provinciestad in de slagschaduw van Moskou. De M3 naar de hoofdstad is voor Russische begrippen uitstekend, de express-trein is in iets meer dan anderhalf uur in het centrum. Veel inwoners forensen. Net als in naburige plaatsen, steden als Tver, Dmitrov, Doebna, Rjazan: rond Moskou profiteert een brede economische zone van de eerste tekenen dat Rusland uit de recessie kruipt.

Maar Obninsk is niet zomaar een slaapstad. „Hier gebeurt alles eerder”, zegt activist Tatjana Kotljar. „Als je wilt weten wat er in Rusland gaat gebeuren, moet je hier komen kijken.”

Forenzen wachten op de trein naar Moskou in Obninsk. Foto Konstantin Salomatin

Atoomkern met elektronen

Op 18 maart zijn er presidentsverkiezingen in Rusland. Niemand twijfelt aan de winnaar. Vladimir Vladimirovitsj Poetin, 65, begint op 7 mei aan zijn vierde termijn, die zal duren tot 2024 – bijna een kwart eeuw nadat hij voor het eerst president werd.

Hoe is Rusland gevaren onder Poetin? En hoe ziet Rusland zijn toekomst?

De afgelopen weken reisde ik verschillende malen vanuit Moskou naar Obninsk: met de boemeltrein, waar je wordt gestoord door colporteurs en straatmuzikanten, en met de taxi, langs de gemoderniseerde luchthaven Vnoekovo, de chemiefabrieken en de productiehallen van Samsung, waar ze de nieuwste flatscreens maken. Ik voerde lange gesprekken over de stad en de stand van het land.

Veel bewoners zijn kritisch over de regering van Poetin, over de corruptie en de politieke repressie.

Voor jonge mensen is Poetin er altijd geweest. En ze vragen zich vertwijfeld af: zal hij er nog zijn als we overlijden?

Tatjana Kotljar

Anderen wijzen op wat er in de afgelopen achttien jaar is bereikt. Politicoloog Natalia Androsenko (1982) herinnert zich nog de bittere armoede van de jaren negentig, gesymboliseerd door de sleetse groene broek die ze moest dragen – die nog van haar moeder was geweest. „Zo hoeven we nu niet meer te leven”, zegt ze vastberaden.

Wie Obninsk binnenrijdt, ziet een groot bord met het wapen van de stad: een atoomkern met elektronen. Daaronder: ‘De beste stad ter wereld’.

Tot de Tweede Wereldoorlog was hier nog helemaal geen stad. Na de Amerikaanse aanvallen op Hiroshima en Nagasaki begonnen de Sovjet-autoriteiten koortsachtig te werken aan een eigen kernwapen. De geheime dienst NKVD organiseerde vier geheime laboratoria. Een daarvan, ‘Object V’ (de derde letter van het Russische alfabet), kwam hier, langs de spoorlijn naar het zuiden. In 1951 werd begonnen aan de bouw van de eerste kerncentrale ter wereld. Die is inmiddels gesloten, maar er zijn nog reactors in gebruik voor onderzoek: op het beroemde Natuurkundig Energetisch Instituut in Obninsk bijvoorbeeld. Bij het lokale filiaal van het Karpov-Instituut maken ze radiologische preparaten. Hoewel de Baltische Zee op bijna achthonderd kilometer afstand ligt, kom je overal in de stad marinepersoneel tegen – officieren van Ruslands nucleaire onderzeeërs worden van oudsher hier getraind.

Soms lekt er wat, zegt Tatjana Kotljar. „Maar niets ernstigs hoor. En ze maken er altijd keurig melding van.”

In het museum van Obninsk staat een model van ‘s werelds eerste kernreactor. Foto Konstantin Salomatin

Moppenboekje

Obninsk is vernoemd naar een kolonel van Poolse komaf. In 1773 bouwde de Russische graaf Vorontsov hier een zomerverblijf en een slanke kerk in neo-klassieke stijl – nu de parochiekerk van Vader Aleksej. Vorontsov was een man van de Verlichting, die stenen huizen liet bouwen voor zijn lijfeigenen. „Maar die bleven in hun krottige houten hutten wonen”, vertelt vader Aleksej. „De stenen huizen werden gebruikt om het vee te stallen.”

Begin negentiende eeuw kwam het landgoed in handen van kolonel Narkiz Obninski, van Poolse adel. Er kwamen een spoorlijn en een stationnetje, dat naar hem werd vernoemd. De stad die hier eind jaren veertig ontstond, kreeg dezelfde naam. Of de stichters wisten van de adellijke oorsprong is maar de vraag, zegt vader Aleksej lachend.

De status van naoekograd, ‘stad van de wetenschap’, bepaalt nog steeds het karakter van Obninsk. „Vroeger was elke tweede inwoner doctor”, zegt Natalia Androsenko. „Je kunt dus zeggen dat het niveau de laatste jaren is gedaald.”

Een feest na de zondagsdienst in de kerk.
Foto Konstantin Salomatin
Een kerkdienst op een zondag in Obninsk.
Foto Konstantin Salomatin
Vader Aleksej in de kerk.
Foto Konstantin Salomatin

Obninsk was geen ‘verboden stad’, taboe voor buitenlanders, maar de inwoners kregen wel het dringende advies geen buitenlanders uit te nodigen en de sovjet-autoriteiten bestuurden er met harde hand. In 1968 stelden leden van het Natuurkundig Energetisch Instituut een klein moppenboekje samen: ‘natuurkundigen maken grappen’. De anekdoty waren mild en erg intellectueel, maar de communistische partij was not amused. De initiatiefnemer moest zich verantwoorden bij de partij.

In 1973 vond natuurkundige Lev Ingel, toen al 27, in Obninsk eindelijk een baan. Na de Zesdaagse Oorlog in 1967 (waarbij Israël korte metten maakte met de Arabische bondgenoten van de Sovjet-Unie) staken oude antisemitische reflexen weer de kop op. Niet ideaal als je joods bent en solliciteert bij onderzoeksinstellingen die werken voor het ministerie van Defensie.

Wetenschapper Lev Ingel. Foto Konstantin Salomatin

Zijn dochter woont in Israël, zelf heeft Lev Ingel nooit aan emigratie willen denken. Aan het opgeven van zijn wetenschappelijke werk bij het Meteorologisch Instituut ook niet – al is hij 71. „Wij zijn nog steeds nodig, omdat er geen jeugd is.” Met zijn dikke bril en baardje heeft hij iets weg van zijn beroemde naamgenoot Lev Trotski.

Ingel was nimmer een vriend van de Sovjet-Unie, evenmin als veel anderen in Obninsk. De perestrojka en de democratisering onder president Jeltsin werden hier met enthousiasme begroet. Maar met de vrijheid kwam een ongekende economische crisis die bijna een decennium duurde. De wetenschappelijke instituten van Obninsk werkten in hoofdzaak voor de strijdkrachten en daar had Moskou geen geld meer voor. Op het Meteorologisch Instituut vertrok bijna 90 procent van de wetenschappers. Stadbewoners verbouwden aardappelen om geen honger te hoeven lijden.

De economische en bestuurlijke chaos van de jaren negentig hebben de ontluikende democratie in de knop gebroken, zegt Ingel. Maar hij zag dat niet meteen.

Activist Tatjana Kotljar wel. Toen Poetin in 2000 voor het eerst werd gekozen als president, schreef ze een ingezonden stuk in de lokale krant. „Dit land is klaar voor een dictatuur.”

In de eerste twee termijnen van Poetins presidentschap rezen de olieprijzen de pan uit en groeide de Russische economie onstuimig. Bij het Meteorologisch Instituut stegen de salarissen. Er kwamen nieuwe, jongere medewerkers.

Foto Konstantin Salomatin

Intussen werden de democratische hervormingen van de jaren negentig stap voor stap teruggedraaid. Lev Ingel deed enthousiast mee aan het politieke leven in de stad, schreef politieke stukken in de lokale krant – daar zijn er Obninsk nog steeds verrassend veel van. Maar gaandeweg kwam de lokale pers steeds meer onder controle van het gemeentebestuur. Lev Ingel kreeg zijn stukken niet meer gepubliceerd. Zijn laatste (ongepubliceerde) verhaal dateert van drie jaar geleden. Voor het gesprek heeft hij het geprint, op kringlooppapier. Het is een kritisch commentaar op de gemeenteraadsverkiezingen van 2015. De regeringspartij ‘Verenigd Rusland’ won daarbij alle zetels.

Ingels democratische vrienden zijn laaiend op Poetin. Zelf houdt hij er rekening mee dat de Russische president het misschien ook anders had gewild. In het huidige Rusland is vrijheid geen kernwaarde en Poetins politieke concurrentie zit op de rechterflank: communisten, nationalisten, die hardop dromen van het inlijven van de gebieden die verloren zijn gegaan bij de teloorgang van de Sovjet-Unie.

„Ik denk dat er veel tijd voorbij zal gaan voor er iets verandert”, zegt Ingel. „Veertig jaar in de woestijn.” Pas daarna vond het joodse volk het beloofde land.

Foto Konstantin Salomatin
Foto Konstantin Salomatin
Foto Konstantin Salomatin

Poetin? ‘Grijze muis’

Ljoedmila Sjapiro heeft Vladimir Poetin één keer in het echt gezien – vanaf een flinke afstand. Ze was niet onder de indruk. „Een grijze muis. Totáál geen charisma.”

De 66-jarige chemicus werkte jaren bij het Instituut voor Lokaal Bestuur, een Russische versie van de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Vanaf 2010 zat ze in de gemeenteraad van Obninsk voor de oppositiepartij ‘Rechtvaardig Rusland’. Als je wilt weten hoe het Kremlin de democratie heeft teruggedraaid, moet je bij haar zijn. Maar je moet geduld hebben, want Sjapiro slaat geen detail over. Als ze iets niet meer weet, zoekt haar man het uit, op een holletje.

Ze vindt dat Poetin de piepjonge Russische democratie doelbewust de nek om heeft gedraaid. Volgens de Russische Grondwet hebben de Russische gemeenten zelfbestuur. Maar in 2003 amendeerde Poetin de wet en viel Obninsk onder het gezag van de gouverneur van de regio Kaloega. In 2004, na de bloedige gijzeling door Tsjetsjeense rebellen in Beslan, schafte het Kremlin de verkiezingen voor gouverneurs af. In 2005 werden de burgemeestersverkiezingen opgeschort.

In 2010 werd Sjapiro gekozen in de gemeenteraad. Ze organiseerde het protest tegen de komst van een vervuilende glasfabriek, midden in het centrum. Maar in 2015 was ze kansloos, door een subtiele wijziging van de kieswet. Voorheen konden verschillende gemeenteraadsleden worden gekozen in een district. Maar de districten werden kleiner gemaakt, en de zetel ging naar de kandidaat met de meeste stemmen. Sindsdien is de gemeenteraad voor 100 procent in handen van Verenigd Rusland.

„Kijkt u eens naar de Doema”, zegt Ljoedmila Sjapiro. „Een stempelmachine van het Kremlin. Zo is het bij ons dus nu ook. En in de rest van Rusland.”

De Russische provinciestad Obninsk.Foto Konstantin Salomatin

Herfst van de patriarch

Tatjana Kotljar hoeft niet in de stalen kooi – daarvoor is haar zaak niet zwaar genoeg. Maar de boete die haar boven het hoofd hangt (omgerekend bijna 2.000 euro), is een enorm bedrag voor Russische begrippen.

Haar zaak heeft de aandacht getrokken van Russische mensenrechtenorganisaties. Formeel heeft de 66-jarige activist de wet overtreden, en daar maakt ze ook helemaal geen geheim van. Maar waarom moet iemand die probeert andere mensen te helpen worden vervolgd?

Kotljar zet zich in voor Oekraïense vluchtelingen. Na de Majdan-opstand in Kiev, in 2013, annexeerde Rusland de Krim en lokte Moskou een burgeroorlog uit in het oosten van Oekraïne. Het gevolg was een volksverhuizing van circa anderhalf miljoen Oekraïners, van wie ruim een miljoen uitweken naar Rusland.

De Russische staatstelevisie putte zich uit in reportages over inzamelingsacties van Russische burgers voor het Oekraïense ‘broedervolk’.

Lees ook het interview met de Russische schrijver Boris Akoenin: ‘Poetin regeert desnoods tot zijn dood’

De Russische bureaucratie liet het echter afweten. Huisbazen willen huurders meestal niet registreren, omdat ze geen belasting willen betalen. Maar zonder registratie lopen alle procedures voor vluchtelingen spaak. Ze kunnen geen aanvraag doen voor een vluchtelingenstatus. Ze krijgen geen werk. En zonder werk komen ze niet in aanmerking voor een Russisch paspoort.

Tatjana Kotljar helpt de vluchtelingen. Ze gaat met hen naar de migratiedienst. En als het moet, schrijft ze hen in op haar eigen adres. „Ik doe wat de Russische staat nalaat”, zegt ze.

Het inschrijven van personen op een adres waar ze niet verblijven is gangbaar in Rusland, maar formeel verboden. In eerste aanleg achtte de rechtbank bewezen dat Kotljar 167 Oekraïense vluchtelingen ten onrechte heeft geregistreerd. Vandaag is de laatste dag van het hoger beroep, en Kotljar heeft het laatste woord. Dat leest ze voor van papier: „Een land waarin niemand vluchtelingen helpt, is waarachtig een vreselijk land.”

Na anderhalf uur wachten volgt de uitspraak: Kotljar wordt opnieuw veroordeeld – maar de boete blijkt verjaard.

Mensenrechtenactivist Tatjana Kotljar werkt in haar kantoor. Foto Konstantin Salomatin

Na afloop van de zitting nemen we de bus naar haar kantoortje in het centrum. Ze wordt voortdurend gebeld, ook al heeft ze morgen pas spreekuur. Een Roma-vrouw steekt haar hoofd om de deur en begint haar verhaal te doen. „Komt u morgen terug”, zegt Kotljar streng.

„We leven in een tijd van stagnatie”, zegt ze. „Net als onder Brezjnev.”

Ze vertelt over De herfst van de patriarch van Gabriel García Márquez, waarin een stokoude dictator in eenzaamheid zijn laatste dagen slijt. „Door het vervallen paleis zwerven de koeien.” Zo stelt ze zich Poetin voor over twintig jaar, alleen in het Kremlin. „Voor jonge mensen, die in de perestrojka of later zijn geboren, is Poetin er altijd geweest, hun hele bewuste leven. En ze vragen zich vertwijfeld af: zal hij er nog zijn als we overlijden?”

De dynamiek van Poetins eerste jaren is vervlogen. Hoewel de crisis van 2014 overwonnen lijkt, zijn de voorspelde cijfers voor de komende jaren mager. Enig uitzicht op het opheffen van de sancties tegen Rusland – opgelegd vanwege de Krim en de oorlog in Oekraïne – is er ook niet. In 2015 begon Poetin een militair avontuur in Syrië. De Russische tv-journaals schetsen het beeld van een constante confrontatie met het Westen.

Voor jonge Russen is dat geen aanlokkelijk perspectief. „Mensen die iets willen bereiken, vertrekken”, zegt Kotljar. Westerse headhunters werven actief onder het wetenschappelijk talent van Obninsk. En de jonge Russen migreren niet alleen naar Europa of de VS, ook Nieuw-Zeeland, en zelfs China en Vietnam zijn in trek. „Je kunt daar veel eenvoudiger je eigen bedrijf beginnen. Hier moet je daar zestig verschillende papieren voor hebben.”

In de afgelopen jaren is er een ware exodus op gang gekomen. In 2011, zo blijkt uit cijfers voor het Russische bureau voor de statistiek, emigreerden 36.774 Russen. In 2015 waren dat er bijna tien keer zo veel: ongeveer 350.000.

Toch zijn er nauwelijks vacatures in Obninsk – de bevolking groeit. Rusland is economisch meer ontwikkeld dan Oekraïne, en voor burgers van landen als Kirgizië en Oezbekistan is Rusland een land van voorspoed, en een kans op een beter bestaan. De komende jaren zal de migratie uit Centraal-Azië alleen maar toenemen, zegt Kotljar, en dat is nodig ook: door vergrijzing en migratie zal het aantal Russen (nu 147 miljoen) verder krimpen. „Tot 2030 neemt onze arbeidzame bevolking af met een miljoen per jaar.”

Foto Konstantin Salomatin

Inburgeringsexamen

Het is al donker in Balabanovo, een agglomeratie op zo’n tien kilometer van Obninsk. Maar in de middelbare school brandt nog licht, want natuurkundelerares Anzjelika Em (48) is nog op haar post. Ze maakt lange dagen om wat bij te verdienen. „Wat vinden jullie van mijn klaslokaal?”, vraagt ze trots.

Em werd geboren in een stadje op veertig kilometer van de Oezbeekse hoofdstad Tasjkent, aan de voet van de bergen. „De mooiste plek op aarde”, zegt ze: „Schone lucht, schoon water en prachtige natuur.”

Maar toen ze in 2011 de kans kreeg naar Rusland te emigreren, aarzelde ze niet. Moskou heeft een programma voor ‘dragers van de Russische taal’. Wie goed Russisch spreekt, kan aanspraak maken op een paspoort. Em spreekt beter Russisch dan de meeste Russen, het Oezbeeks heeft ze nooit geleerd.

Als ik haar spreek, maakt Em zich zorgen over haar doofstomme zoon en zijn gezin. Vanwege zijn handicap heeft hij problemen met het inburgeringsexamen. Want hoe leg je Russsische naamvallen uit in gebarentaal? Maar van haar zul je geen kritiek horen op de autoriteiten. Gevraagd naar het beste land, Rusland of Oezbekistan, kan ze moeilijk kiezen. „Zo kun je dat niet zeggen. Hier zijn er meer mogelijkheden voor mijn kinderen.”

Ismail Fejzoellajev pakte op 20 mei 2014 zijn spullen. De oorlog in het oosten van Oekraïne was in alle hevigheid losgebarsten. En hoewel Ismail in een dorpje in de regio Zaporizja woonde, meer dan 150 kilometer van de frontlijn, waren de effecten merkbaar. „Op de school van mijn zoon zei de lerares: vandaag een les over het thema ‘Rusland de agressor en de invasie van Oekraïne’. Mijn zoon zei dat hij daar niet aan mee zou doen. Daar kreeg hij problemen mee.”

Ismail Fejzoellajev. Foto Konstantin Salomatin

Fejzoellajev (zijn ouders komen uit Azerbajdzjan) stond afwijzend tegenover de Maidan-revolutie en voelde zich niet prettig bij de golf van Oekraïens nationalisme die het land overspoelde. En hij had al helemaal geen zin om te gaan vechten in de Donbas. Met zijn zwangere vrouw en vier kleine kinderen vertrok hij naar Rusland.

Via de Russisch-orthodoxe scoutingclub waar hij in Oekraïne lid van was geweest, kwam hij in Obninsk terecht. Een lokale priester organiseerde een inzameling van huisraad. Fejzoellajev vond werk in een lokale fabriek, en met de papieren van het gezin lijkt het in orde te komen. Hij hoopt vurig dat zijn naturalisatie rond komt voor 18 maart, zodat hij op Poetin kan stemmen. „Na bijna twintig jaar mag je denk ik wel zeggen dat hij zich bewezen heeft.”

Geboortecertificaat nummer 6

Politicologe Natalia Androsenko (38) heeft drie van haar vier kinderen meegenomen naar het enorme winkelcentrum van Obninsk, ‘Trioemf Plaza’. Op de bovenste verdieping, bij de Burger King, turen ze op hun telefoon terwijl moeder gepassioneerd vertelt. Androsenko heeft haar wortels in Obninsk: „Daar zijn er weinig van.” Haar grootvader, een veteraan van de Tweede Wereldoorlog, kwam in 1948 aan in Obninsk, als een van de eerste inwoners. Haar vader had geboortecertificaat nummer 6.

Ze was eerder redacteur bij het nationalistische tijdschrift De Russische commentator. „Om de patriottische Russen een stem te geven”, zegt ze. „De liberale oppositie, die wordt wel gehoord. Maar volgens het cliché is een kleine minderheid van 15 procent liberaal en is de rest van de Russen voor Poetin.”

Foto Konstantin Salomatin

Denk niet dat Androsenko het Kremlin onvoorwaardelijk steunt. Maar wie een oordeel wil vellen over Poetins Rusland, moet ook oog hebben voor wat er is bereikt, vindt ze. „Verkiezingen zijn voor ons een middel om nationale eenheid uit te drukken. Dat betekent niet dat er geen belangengroepen zijn.”

Ze lacht. „Toen de sufragettes het vrouwenkiesrecht hadden afgedwongen, stemden de vrouwen nog decennia hetzelfde als hun man.”

Maar is het na achttien jaar Poetin niet eens tijd voor iemand anders?

Natalia Androsenko, vals: „Hoe lang is Angela Merkel ook weer aan de macht?”

Lees ook het verhaal over presidentskandidaat voor de Russische Communistische partij Pavel Groedinin: ‘Baas van de Lenin-sovchoze tart poetin’.