Europa wacht lastige balanceeract

Handelsruzie

Europa gaat proberen onder Trumps staalheffingen uit te komen én tegelijk te zorgen dat de vrijhandelsprincipes overeind blijven.

De Amerikaanse president Donald Trump laat op 8 maart 2018 zien dat hij net een besluit heeft getekend om importheffingen in te voeren op staal en aluminium. Foto Mandel Ngan

Het was een op het oog milde reactie waarmee Brussel vrijdag kwam, nadat president Trump zijn plan doorzette om importheffingen in te voeren op staal en aluminium. „Dialoog is altijd de eerste optie voor de EU”, zei eurocommissaris Cecilia Malmström (Handel). „We zijn voor de VS een bondgenoot, geen bedreiging”, zei haar college Jyrki Katainen (Banen).

Het was een voorproefje van hoe de EU met de ontketende Trump zal proberen om te gaan: zo kalm mogelijk. Op Trumps provocaties zullen Europese speldenprikken volgen. De zaak op de spits drijven zou de EU, die heilig gelooft in multilaterale samenwerking, ongeloofwaardig maken.

Dat betekent niet dat de EU stilzit. Katainen herhaalde vrijdag dat Brussel economische schade heel precies wil gaan compenseren met heffingen op Amerikaanse producten, van bourbon-whiskey tot pindakaas. „En als het zwartste scenario werkelijkheid wordt, zijn we bereid om de VS voor het hof te dagen” van Wereldhandelsorganisatie WTO, aldus Katainen op een persconferentie.

Maar helemaal gerust begint de EU niet aan deze potentiële handelsoorlog. Trumps maatregelen rieken naar verdeel-en-heers-politiek. Zijn heffingen treffen niet iedereen: voor Mexico en Canada geldt een uitzondering. Vrijdag kondigde het Verenigd Koninkrijk aan dat het voor zichzelf ook een uitzondering wil bedingen in de 15 dagen die Trump daarvoor als ruimte heeft geboden. De Britse handelsminister Liam Fox gaat hierover in Washington praten.

Deze eenzijdige Britse actie is een rare figuur. Allereerst omdat de Britten, ondanks Brexit, nog steeds EU-lid zijn – en in die EU heeft de Europese Commissie op het terrein van handel exclusieve bevoegdheid: zij onderhandelt over handelsverdragen en wikkelt handelsconflicten af. Bovendien zou een uitzondering voor één EU-lid de facto betekenen dat die voor alle EU-landen geldt, omdat er een open, interne markt is.

De EU zal er voor waken dat lidstaten meegaan in een opzetje van Trump om het handelsblok uit elkaar te laten vallen. „We kunnen niet accepteren dat de EU wordt verdeeld in verschillende categorieën”, zei Katainen.

Katainen reageerde daarmee indirect ook op Trumps harde verbale aanvallen op Duitsland. Bij het bekendmaken van zijn maatregelen zei Trump donderdag dat „veel landen die ons op het gebied van handel en defensie het slechtst behandelen onze bondgenoten zijn”. Hij laakte het grote Duitse handelsoverschot en de volgens hem tegenvallende Duitse financiële bijdrage aan het militaire bondgenootschap NAVO. Berlijn reageerde vrijdag woedend. Trump „beledigt nauwe partners”, aldus een verklaring.

Duitsland en Nederland, de twee grootste staalexporteurs naar de VS vanuit de EU, riepen vrijdag dan ook allebei op de eenheid te bewaren. „Het zou funest zijn als Europa zich uiteen laat drijven. Dan dreigt chaos binnen de EU”, zei de Nederlandse minister van Buitenlandse Handel Sigrid Kaag.

Sluiting fabrieken

De Europese staalindustrie hoopt nog dat Europa een uitzonderingspositie kan krijgen en vreest anders voor sluiting van fabrieken. „Het verlies van export naar de VS, gecombineerd met een verwachte massieve instroom van staal in de EU kan tienduizenden banen kosten in de staalindustrie en aanpalende sectoren”, zei directeur-generaal Axel Eggert van Eurofer, de Europese branche-organisatie van de staalindustrie. Als staal dat de VS niet meer in mag zijn weg vindt naar Europa, dan zet dat de prijzen enorm onder druk in een industrie die toch al kampt met overcapaciteit.

Tata Steel in IJmuiden, dat onder andere levert aan Amerikaanse autofabrikanten, batterijproducent Duracell en landbouwvoertuigenproducent Caterpillar, hoopt nog dat Europa een uitzonderingspositie kan krijgen, stelde directeur Theo Henrar in een verklaring „aangezien wij geen staal dumpen, ons staal geen bedreiging vormt voor de nationale veiligheid van de VS en Amerikaanse bedrijven afhankelijk zijn van ons staal”. Lukt dat niet, dan wil Henrar maatregelen van de EU om de Europese staalindustrie te beschermen.

De Europese staalbedrijven zijn wel minder eensgezind dan het lijkt. Een aantal van hen heeft grote fabrieken in de VS zelf, zoals het Luxemburgse ArcelorMittal en het Oostrijkse VoestAlpine. Het staal uit die fabrieken valt niet onder de importtarieven, waardoor die bedrijven zelfs kunnen profiteren van Trumps staaltarieven.

Balanceeract

De EU wacht de komende weken en maanden een lastige balanceeract. Enerzijds zal het de Amerikanen van repliek willen dienen. Anderzijds zal het willen voorkomen dat Trump de internationale overlegcultuur definitief de rug toekeert. Malmström en Katainen nodigden de Amerikanen vrijdag uit om samen de regels voor het internationale handelsverkeer te herschrijven. Zaterdag ontmoet Malmström de Amerikaanse handelsvertegenwoordiger Robert Lighthizer in Brussel.

De EU gaat een heel eind mee in Trumps analyse dat er op de staalmarkt overcapaciteit is en dat sommige landen, zoals China, meer vals spelen dan andere.

Tegelijkertijd begrijpt het niets van Trumps argument dat de importheffingen een kwestie zijn van ‘nationale veiligheid’. Wat is de EU dan? Een vijand? „Het zou duidelijk moeten zijn dat Europa de meest natuurlijke bondgenoot van de VS is”, zei Katainen. „Er zijn echte problemen met de wereldhandel en die moeten we gezamenlijk aanpakken. Maar wat Trump nu zegt, klinkt mij erg protectionistisch in de oren.”

Het inzetten van het nationale veiligheidsargument kan het hele internationale handelsafsprakenstelsel in gevaar brengen. Binnen de WTO-verdragen is het beschermen van de nationale veiligheid als een uitzondering toegelaten, maar er is nog nooit gebruik van gemaakt. In een vraaggesprek met NRC waarschuwt voormalig eurocommissaris en ex-voorman van de WTO Pascal Lamy dat de hele international handel bedreigd wordt door de stap die Trump zet. „Nu treft hij er NAVO-bondgenoten mee! Als iemand deze joker zomaar kan inzetten om de regels te omzeilen, is dat een nachtmerriescenario voor de WTO. En het is een provocatie aan het adres van Europa.”