Dit zijn de factchecks van het radiodebat

Tijdens het Radio 1 lijsttrekkersdebat checkten NRC-redacteuren live stellingen die door de lijsttrekkers verkondigd werden.

Foto Bart Maat/ANP

Het zijn gemeenteraadsverkiezingen, maar toch gingen vrijdagmiddag in Den Haag landelijke politici met elkaar in debat. In Nieuwspoort in Den Haag vond het Radio 1-lijsttrekkersdebat plaats, het eerste grote debat waarin lijsttrekkers van de politieke partijen met elkaar in discussie gingen. Elf lijsttrekkers namen deel: Mark Rutte (VVD), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66), Jesse Klaver (GroenLinks), Lilian Marijnissen (SP), Kees van der Staaij (SGP), Gert-Jan Segers (CU), Lodewijk Asscher (PvdA), Henk Krol (50Plus), Marianne Thieme (Partij voor de Dieren) en Tunahan Kuzu (Denk). PVV-leider Geert Wilders en Forum voor Democratie-leider Thierry Baudet hadden afgelopen week afgezegd voor het debat.

Lees ook: ons liveblog over het eerste grote lijsttrekkersdebat op Radio 1

Tijdens het debat checkten NRC-redacteuren live stellingen die door de lijsttrekkers verkondigd werden. We checkten er tien. Lees alle checks hieronder terug.

Live check

Tunahan Kuzu (Denk): ‘De kansenongelijkheid in het onderwijs is toegenomen de afgelopen jaren’

De kansenongelijkheid in het onderwijs is toegenomen de afgelopen jaren, zei Denk-leider Tunahan Kuzu. Klopt dat?
Kansenongelijkheid in het onderwijs wordt onderzocht door te kijken naar leerlingen met vergelijkbare resultaten, maar een andere achtergrond. Bijvoorbeeld door kinderen met vergelijkbare intelligentie, maar ouders met een ander opleidingsniveau, met elkaar te vergelijken. De Onderwijsinspectie doet daar onderzoek naar.

Daaruit blijkt: “We zien dat leerlingen met laagopgeleide ouders vaker doorstromen naar een lager onderwijsniveau. Ze krijgen lagere basisschooladviezen en deze worden minder vaak bijgesteld op basis van de eindtoets”, schreef de Onderwijsinspectie in 2016.

Oók bij gelijke intelligentie en schoolresultaten. “De laatste jaren nemen de verschillen toe tussen leerlingen met lager en hoger opgeleide ouders.”
Die kansenongelijkheid komt ook door de “culturele bagage” die ouders hun kinderen meegeven, schreef de inspectie een jaar later. Ook geven die ouders hun kinderen vaker huiswerkbegeleiding.

We beoordelen de uitspraak van Kuzu dan ook als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Mark Lievisse Adriaanse

Live check

Alexander Pechtold (D66): ‘Er is ook geld mee gegaan voor zorg in gemeenten’

Alexander Pechtold (D66) en Tunahan Kuzu (Denk) begonnen hun onderlinge debat over de gezondheidszorg, na een vraag van een lokale politica uit Wierden. Die wilde van Pechtold en Kuzu weten waarom het Rijk de gemeenten met zulke ingewikkelde zorgwetten had opgezadeld.
Pechtold merkte op dat gemeenten meer zorgtaken hebben gekregen na de overheveling van zorgtaken in 2015, dat zorg dichterbij de mensen is komen te staan en dat gemeenten daar ook geld voor hebben gekregen.

Dat klopt in principe natuurlijk: het Rijk geeft gemeenten meer taken, en daar is geld voor nodig. Het Rijk hevelde 13,8 miljard euro naar gemeenten over voor jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning (WMO).

Toch zal Pechtolds uitspraak in gemeenten met gefronste wenkbrauwen worden ontvangen. Want de overheveling van zorgtaken was vooral ook een bezuiniging. Gemeenten hadden 11 procent minder voor de uitvoering van de WMO dan het Rijk en zo’n 15 procent op de jeugdzorg van 2015 tot en met 2017. Voor de wethouders was dat lastig: ze moesten dezelfde zorgtaken uitvoeren, maar met veel minder geld. Patiënten konden daardoor in sommige gemeenten op minder zorg of hulp rekenen.

In 2016 bleek dat gemeenten niet al dat geld hebben uitgegeven. Er was in totaal ruim een miljard over. Het bleek dat gemeenten in het begin niet goed wisten hoeveel patiënten er in hun gemeente woonden, en dat ze heel voorzichtig waren met het uitgeven van geld.

We beoordelen Pechtolds uitspraak dat gemeenten geld mee hebben gekregen om zorg te leveren als waar, met de aantekening dat dit maar het halve verhaal is, want het geeft geen antwoord op de vraag waarom het voor gemeenten financieel lastig was goede zorg te leveren.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Enzo van Steenbergen

Live check

Tunahan Kuzu (Denk): ‘De opkomst was nog nooit zo hoog als bij de laatste verkiezingen’

“De opkomst was nog nooit zo hoog als bij de laatste verkiezingen,” zei Denk-leider Tunahan Kuzu. Klopt dat?

We gaan er van uit dat Kuzu doelt op landelijke verkiezingen voor de Tweede Kamer, waarvoor de opkomstpercentages hoger zijn dan bij andere verkiezingen. De laatste Tweede Kamerverkiezingen waren in 2017. De opkomst toen, die volgens Kuzu de hoogste ooit was, kwam uit 81,9 procent van de kiesgerechtigden. Dat blijkt uit het officiële verslag van de Kiesraad. Tot 1970 moesten de kiezers stemmen, er gold een opkomstplicht. Ook toen bleven sommige kiezers weg, maar in 1967 was de opkomst evengoed nog 95 procent. Sinds het afschaffen van de opkomstplicht was opkomst meermalen hoger dan 81,9 procent: in 1972, 1977, 1981 en 1986. De hoogste opkomst tijdens de verkiezingen in 1977: 88 procent van de kiesgerechtigden ging naar de stembus. Daarna nam de opkomst af, met 1998 als dieptepunt. In dat jaar stemde 73,3 procent van de kiezers.

Niet alleen vóór de afschaffing van de opkomstplicht in 1970 was de opkomst bij landelijke verkiezingen hoger dan in 2017. Ook daarna was dat nog meermalen het geval. We beoordelen de uitspraak van Kuzu als onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Onwaar
Gecheckt door
Victor Pak

Live check

Marianne Thieme (PvdD): ‘Verhuurderheffing heeft geleid tot hogere huurprijzen’

De leider van de Partij voor de Dieren, Marianne Thieme, zei in het begin van haar debat met Buma (CDA) en Asscher (PvdA) dat de verhuurderheffing een slecht instrument is dat geleid heeft tot hogere huurprijzen. De verhuurderheffing is één van de maatregelen op de woningmarkt van het kabinet-Rutte II. De heffing, die werd opgelegd aan woningverhuruders zoals corporaties, werd als onderdeel van het Woonakkoord in 2013 ingevoerd om het begrotingstekort te dichten. Uit een onderzoek van het Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lage Overheden (COELO) uit 2016 – naar de gevolgen van de heffing – blijkt inderdaad dat de huurprijzen als gevolg van de invoering van de verhuuderheffing zijn gestegen: woningcorporaties en particuliere eigenaren bleken de heffing gedeeltelijk door te berekenen op hun huurders. Volgens cijfers van de Woonbond steeg de huurprijs onder Rutte II sterk: de gemiddelde prijs van een sociale huurwoning was in 2012 457 euro, in 2016 was die gestegen tot 525 euro.

Conclusie: de door Rutte II ingevoerde verhuurderheffing werd deels doorberekend op huurders, wat tot hogere huren heeft geleid, zo blijkt uit onderzoek. We beoordelen de stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Pim van den Dool

Live check

Lodewijk Asscher (PvdA): ‘Iedere dag zit een kleine 5.000 agenten ziek thuis door de werkdruk’

“Iedere dag zit een kleine 5.000 agenten ziek thuis door de werkdruk”, zei Lodewijk Asscher. Klopt dat?

Het ziekteverzuim bij de Nationale Politie is al jaren hoog, op dit moment rond de 7 procent. Dat zijn ongeveer 4.500 duizend agenten. De oorzaken van dat ziekteverzuim zijn divers, blijkt uit onderzoeken van onder meer TNO en de Inspectie voor Veiligheid en Justitie. Er is vergrijzing bij de politie, en dat leidt tot ziektes bij oudere agenten. Andere agenten zitten thuis vanwege ongevallen. Werkdruk speelt wel een rol bij het ziekteverzuim, maar precieze cijfers hoe groot het aandeel daarvan is in het totale aantal, is onduidelijk.
Wel ervaart 83 procent van de agenten een “hoge werkdruk”, bleek uit onderzoek van politievakbond ACP. Maar het verband met het hoogte ziekteverzuim noemde toenmalig voorzitter van de ondernemingsraad Frank Giltay in 2016 “te kort door de bocht”.

Met wat goede wil kun je zeggen: die 4500 duizend zieke agenten, zijn een “kleine 5000”. Maar dat zitten zij niet allemaal vanwege de hoge werkdruk. We beoordelen de uitspraak van Asscher dan ook als grotendeels onwaar.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels onwaar
Gecheckt door
Mark Lievisse Adriaanse

Live check

Marianne Thieme (PvdD): ’100.000 mensen werden ziek van Q-koorts, 75 mensen overleden eraan’

Partij voor de Dieren-leider Marianne Thieme wilde het hebben over bio-industrie. Ze noemde enkele nadelen van zulke bedrijven en begon over Q-koorts. Dat kennen we allemaal, zei Thieme, er werden 100.000 mensen ziek en 75 mensen overleden aan Q-koorts.

Tussen 2007 en 2011 was er een Q-koortsepidemie in Nederland. Q-koorts is een infectieziekte die van dieren op mensen kan overgaan. Besmette geiten en schapen waren de belangrijkste bron voor besmetting van mensen in Nederland.

Het is niet precies bekend hoeveel mensen Q-koorts kregen, want de symptomen zijn niet altijd merkbaar. Het RIVM gaat uit van 50.000 tot 100.000 besmettingen. De beste schatting voor het aantal sterfgevallen is volgens het RIVM beschikbaar vanuit de landelijke database van het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU), het Radboudumc en het Jeroen Bosch ziekenhuis. De onderzoekers die deze database beheren gaan uit van 74 patiënten die vermoedelijk overleden aan de gevolgen van Q-koorts.

We beoordelen deze stelling als grotendeels waar, maar Thieme gaat wel uit van de meest negatieve schattingen.

Wij beoordelen deze stelling als Grotendeels waar
Gecheckt door
Enzo van Steenbergen

Live check

Marianne Thieme (PvdD): ‘Er gaan meer mensen dood door megastallen dan door terroristische aanslagen’

Volgens Thieme zijn er meer mensen slachtoffer van de negatieve effecten op de volksgezondheid van megastallen dan van terroristische aanslagen.

Thieme kiest een voorzichtig ijkpunt in haar vergelijking – omdat er op Nederlands grondgebied sinds er discussie is over megastallen, vanaf het begin van de twintigste eeuw, geen grootschalige terroristische aanslag is geweest, zou de uitspraak al waar kunnen zijn als er maar heel weinig mensen zijn overlijden door gezondheidseffecten die veroorzaakt zijn door megastallen. Maar wat weten we daarover? Op de website van de Partij voor de Dieren stelt de partij, niet geheel verrassend, dat megastallen een gevaar zijn voor de volksgezondheid. De PvdD verwijst daarbij naar een gezamenlijk advies van het Milieu- en Natuurplanbureau, de Raad voor Dieraangelegenheden, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu en de Raad voor het Landelijk Gebied van februari 2008.

Het advies is gebaseerd op onderzoeken van die verschillende instanties. Maar als je de afzonderlijke onderzoeken bekijkt, blijkt daaruit niet dat het vaststaat dat er daadwerkelijk mensen overlijden door megastallen. Het RIVM deed onderzoek naar volksgezondheidsaspecten van megabedrijven in de veehouderij. De conclusie van het rapport is dat een verband tussen megabedrijven en het verspreiden van infectieziekten van dier naar mens en antibioticumresistentie niet eenvoudig vast te stellen is. Het zou dus best kunnen dat mensen dood gaan door de aanwezigheid van megastallen in de buurt, maar dat is niet aangetoond.

Uit het onderzoek van het Milieu- en Natuurplanbureau blijkt dat in de naaste omgeving van megastallen milieuhinder door geur en fijn stof, ammoniakdepositie op natuur en aantasting van het landschap toeneemt. Wel stelt het planbureau: ‘De voordelen zullen per saldo opwegen tegen de nadelen, mits de dierenaantallen gereguleerd blijven worden door beleid en oude stallen worden gesloopt.’

Hoeveel, of hoe weinig, mensen er ook zijn overleden door terroristische aanslagen, het is onbekend of en hoeveel mensen om het leven zijn gekomen door de aanwezigheid van megastallen. We beoordelen deze uitspraak daarom als ongefundeerd.

Wij beoordelen deze stelling als Ongefundeerd
Gecheckt door
Charlotte Bouwman

Live check

Sybrand Buma (CDA): ‘De agrarische sector in Nederland draagt 100 miljard euro bij aan onze toekomst’

“De agrarische sector in Nederland draagt 100 miljard euro bij aan onze toekomst” beweerde CDA-leider Sybrand Buma.

In 2017 exporteerde Nederland voor 91,7 miljard euro aan agrarische producten zoals groente, fruit en zuivel. Dat was een record volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek. Als bij dat bedrag “ook landbouwgerelateerde goederen zoals melkrobots” worden opgeteld bedroeg de export 100.7 miljard euro aldus het CBS. Nederland heeft daarmee de een na grootste agrarische export ter wereld, achter de Verenigde Staten.

De uitspraak van Buma moet enigszins vertaald worden. Export kan worden opgevat als een bijdrage aan ‘onze toekomst’. Die interpretatie komt tamelijk precies overeen met de cijfers. De agrarische sector ‘droeg’ in 2017 door export 100,7 miljard euro ‘bij’. Het CBS merkt wel op dat Nederland “aan de handel in landbouwgoederen en landbouwgerelateerde goederen verdiende de Nederlandse economie respectievelijk 44 en 4 miljard euro.” Als bijdragen ‘verdienen’ betekent, dan is de inschatting te ruim. We beoordelen zijn bewering als waar, met de aantekening dat het hier gaat om de exportwaarde.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Victor Pak

Live check

Lilian Marijnissen (SP): ‘Elk jaar belanden 320.000 ouderen onterecht in het ziekenhuis, dat kost 1,4 miljard euro per jaar’

SP-leider Lilian Marijnissen vindt dat de zorg anders moet worden georganiseerd. Geen concurrentie, maar terug naar een systeem zonder marktwerking in de zorg. Ze noemde enkele voorbeelden waaraan de SP ziet dat het zorgsysteem niet goed loopt. Zo zag ze dat er steeds minder verzorgingshuizen zijn en ouderen langer thuis blijven wonen. Dat heeft volgens Marijnissen negatieve gevolgen. Elk jaar, zei ze, belanden 320.000 ouderen onterecht in het ziekenhuis. Dat kost volgens de SP 1,4 miljard euro per jaar.

De cijfers die Marijnissen noemt komen terug in een rapport van Fluent, in opdracht van branchevereniging in de zorg Actiz. In dat rapport staat dat ziekenhuizen aangeven dat de spoedeisende hulp overbelast is. Dat leidt tot opnamestops op de spoedeisende hulp (SEH) en wachtlijsten.

In dat rapport staat inderdaad dat 322.000 ouderen zonder medische noodzaak in een ziekenhuisbed terechtkomen. Dat rekent Fluent om naar onnodige bezitting van 4.100 ziekenhuisbedden, dat berekenen ze als 1,4 miljard euro per jaar.

Het is lastig deze cijfers weer te checken. Ze zijn wel te staven met gesprekken met medici. Die klagen inderdaad over opnamestops, onder meer door vergrijzing.

We beoordelen de stelling als waar.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Enzo van Steenbergen

Live check

Mark Rutte (VVD): ‘De mogelijkheden om lokaal maatwerk toe te passen bij de politie zijn verruimd’

“De mogelijkheden om lokaal maatwerk toe te passen bij de politie zijn verruimd”, zei Mark Rutte. Klopt dat?

Al vanaf de invoering van de Nationale Politie in 2013 is er onvrede over de centralisatie van de politie. De minister van Justitie en Veiligheid zou teveel macht hebben, net als de landelijke korpschef, en lokale politiechefs te weinig. Daarom werd al bij de ‘herijking’ van de Nationale Politie in 2015 besloten meer “lokaal maatwerk” toe te passen. Dat betekende dat er een speciaal ‘team’ kwam waarin politiechefs “meer in de positie om invloed uit te oefenen op beleid, planvorming en implementatie – en hun behoefte aan lokale ruimte erin te verwerken.” Regionale en lokale politiechefs zouden daarmee meer mogelijkheden om “in te spelen op lokale wensen”.

Maar dat ging niet ver genoeg, concludeerde de commissie-Kuijken afgelopen najaar. Die adviseerde daarom de centralisatie van de politie deels terug te draaien en lokale politiechefs en burgemeesters weer – net als voor invoering van de Nationale Politie – meer macht te geven.

We beoordelen de uitspraken van Rutte als waar. Het klopt dat de politie sinds 2015 meer ruimte voor “lokaal maatwerk” heeft gekregen - maar volgens de commissie die de invoering van de Nationale Politie onderzocht nog niet genoeg.

Wij beoordelen deze stelling als Waar
Gecheckt door
Mark Lievisse Adriaanse

    • Clara van de Wiel