Motors van Harley Davidson staan op het lijstje van Amerikaanse producten die de Europese Unie kan gaan treffen met hogere importtarieven.

Foto Luke Sharrett/Bloomberg

‘Dit is een provocatie aan het adres van Europa’

Protectionisme Niet voor het eerst bindt de EU de strijd aan met een Amerikaanse president die staalheffingen invoert. Voormalig Eurocommissaris Pascal Lamy is bezorgd. „Trump komt van een andere planeet.”

Sinaasappelsap. Harley Davidsons. Bourbon. Het lijstje met Amerikaanse producten die de Europese Unie kan gaan treffen met hogere importtarieven komt Pascal Lamy erg bekend voor. Als eurocommissaris voor Handel vocht de Fransman Lamy in 2002-2003 zelf een handelsconflict uit met een Amerikaanse president. Net als Donald Trump nu, voerde ook George W. Bush importtarieven in op buitenlands staal. En net als toen dreigde de EU terug te slaan met eigen heffingen. Tegelijk spande de EU samen met andere landen een zaak bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO) aan. „We vochten ontzettend hard. En we wonnen”, zegt Lamy aan de telefoon vanuit Frankrijk. De invoerheffingen van Bush (tussen de 8 en 30 procent) waren bedoeld voor drie jaar, maar na zo’n anderhalf jaar moest het Witte Huis de maatregelen weer intrekken.

Als geen ander weet Lamy (1947) hoe internationale handelsgeschillen verlopen. Na zijn tijd in Brussel werd hij directeur-generaal van de WTO. De Franse socialist geldt als fervent voorstander van open handel, mits ingebed in een multilateraal systeem met duidelijke regels. Juist dit systeem, met de WTO als kern, dreigt omver te worden gelopen door Donald Trump, vreest hij. Donderdag kondigde Trump officieel de invoertarieven aan: 25 procent op staal, 10 procent op aluminium, met enkele uitzonderingen.

Lees ook: Een handelsoorlog kent geen winnaars.

Is het conflict van nu vergelijkbaar met dat van toen?

„Niet helemaal. In tegenstelling tot in 2002 gaat het nu helaas ook over ideologie. Bush voerde de heffingen in om politiek-tactische redenen: hij wilde van het Congres uiteindelijk juist de bevoegdheid krijgen om méér handelsakkoorden te sluiten. Nu is het anders. Trump voert een persoonlijke strijd tegen de wereldwijde consensus over handel, die erop neerkomt dat handel meer welvaart oplevert voor iedereen, mits er voor de verliezers wordt gezorgd en mits de winst eerlijk wordt verdeeld. Trump komt van een andere planeet, die van zijn zakenwereld waar elke overwinning een nederlaag van de ander betekent. Waar elk handelsoverschot goed is en elk tekort slecht. Het komt neer op een soort neo-mercantilisme.”

Hij doelt op het idee uit de vroegmoderne tijd dat landen rijker konden worden door zoveel mogelijk aan het buitenland te verkopen en zo weinig mogelijk te importeren. Dat idee staat mijlenver af van het huidige systeem, waarin vrijhandel wordt gestimuleerd. Geschillen moeten worden beslecht via de WTO. Leden van de WTO mogen terugslaan als ze plotseling worden getroffen door ongefundeerde invoertarieven. Maar tegenmaatregelen moeten in detail onderbouwd zijn en ze moeten dezelfde waarde hebben als de tarieven van de tegenpartij.

Wat is precies de logica van de tegenmaatregelen van de EU?

„Wat de Commissie nu hanteert is het gebruikelijke drukmiddel, dat we destijds ook toepasten. Je probeert de politieke balans in de VS te doen omslaan via een slimme reeks maatregelen die specifieke staten raken. Neem de sinaasappelsap. Die komt uit Florida en destijds was Jeb Bush, de broer van de president, daar gouverneur. De president klaagde tegen ons: ‘dat is oneerlijk, je treft mijn broer’. Dat was natuurlijk precies onze bedoeling.”

Hielp het dreigen met represailles om de tarieven van Bush te beëindigen?

„Zeker, in combinatie met de zaak die we aanspanden bij de WTO. Een andere belangrijke factor was de economische schade door de Amerikaanse invoertarieven in de VS zelf. Staal werd fors duurder en dat raakte natuurlijk het Amerikaanse bedrijfsleven, zoals de autosector, waar banen verloren gingen. Dat zal ook nu gebeuren. Daarom denk ik dat Trump de tarieven niet lang zal kunnen volhouden.”

De toon uit Brussel is naar mijn smaak wat te scherp. Ik hoor dingen als: ‘wij kunnen ook dom gaan doen’

Handelt de Commissie nu juist?

„Absoluut. Je moet druk uitoefenen, zeker omdat nu een fundamenteel principe op het spel staat. Trump gebruikt een extreem dubieuze argumentatie voor zijn maatregelen: dat de nationale veiligheid in het geding is, dat hij Amerikaans staal nodig heeft voor tanks en raketten. Nationale veiligheid is binnen de WTO-regels bedoeld als uitweg in uitzonderlijke omstandigheden. Nu treft hij er NAVO-bondgenoten mee! Als iemand deze joker zomaar kan inzetten om de regels te omzeilen, is dat echt een nachtmerriescenario voor de WTO. En het is een provocatie aan het adres van Europa.”

Lees ook: Trump geeft aanzet tot nieuwe handelsoorlog.

Kan Brussel ook ditmaal wachten met het daadwerkelijk implementeren van de tegenmaatregelen?

„Een acuut probleem kan worden dat buitenlands staal dat anders naar de VS zou gaan, nu de Europese markt gaat overspoelen. De EU heeft het recht zich daartegen te beschermen. Maar met de tarieven op Amerikaanse sinaasappelsap en spijkerbroeken kun je wachten. De binnenlandse druk op Trump om de tarieven weer in te trekken zal groot zijn”.

Zou het voor de EU niet beter zijn om zich te beperken tot een WTO-zaak en tegenmaatregelen achterwege te laten? Her en der klinkt al het verwijt dat de EU het conflict verder op de spits drijft.

„Nee. Als zulke principes op het spel staan moet je een grens trekken. Wel is de toon in Brussel naar mijn smaak een beetje te scherp. Ik hoor dingen als ‘wij kunnen ook dom gaan doen’. Dat soort megafoondiplomatie helpt niet echt. Hoe meer lawaai die man maakt, des te beter voor ons is het om rustig en rationeel te blijven.”

Het uiteindelijke doel, zegt Lamy, moet zijn het huidige, op regels gebaseerde handelssysteem in stand te houden – mét de VS erbij, als het even kan. Samen met landen als Brazilië, Canada en China zou Europa het initiatief kunnen nemen om de VS in internationaal verband hun beklag te laten doen over de wereldhandel en over de WTO. „We kunnen ze vragen wat hun zorgen zijn en dan kunnen andere landen ook kwijt wat ze dwars zit. En dan kunnen we misschien oplossingen vinden”.

Momenteel, zegt Lamy, zijn de VS vooral bezig het WTO-systeem te ondermijnen door de aanstelling van leden van het Beroepsorgaan, dat geschillen beslecht, te blokkeren. De Amerikaanse president vindt dat de WTO steeds in het nadeel van de VS beslist. Dat ziet hij als één van de redenen waarom het handelstekort van maandelijks zo’n 55 miljard dollar (45 miljard euro) blijft groeien.

Heeft Trump eigenlijk een punt?

„Wat betreft de Amerikaanse positie in de WTO absoluut niet. Trump noemt de WTO een ‘catastrofe’ voor de VS, maar ze verliezen proportioneel evenveel zaken als een gemiddelde lidstaat. Het handelstekort bestaat al meer dan dertig jaar en heeft een veel diepere oorzaak. De Amerikanen consumeren heel veel en sparen amper. Daar kun je met invoertarieven niets tegen doen. Het is fake economics”.

Maar in de Amerikaanse staalsector en ook in de maakindustrie zijn de afgelopen jaren veel banen verdwenen.

„Correct. Maar daar zijn andere banen voor teruggekomen. De VS hebben nu vrijwel volledige werkgelegenheid. Dan kun je niet volhouden dat het handelstekort tot massaal banenverlies lijdt. En de Amerikaanse staalindustrie is voor een deel gewoon niet concurrerend. Wat wel een kwestie is, is Chinese overproductie van staal. Daardoor staan de prijzen op de wereldwijde staalmarkt al langer onder druk. Dit staat al langer op de agenda, van onder meer de G20 en de WTO. China heeft al veel fabrieken gesloten, ook vanwege het klimaat, maar de druk op China moet worden aangehouden. ”

Zal het mogelijk zijn de VS in het mondiale handelssysteem te houden?

„Dat moet het doel zijn. Maar bij iemand die roept dat ‘handelsoorlogen goed zijn en makkelijk te winnen’ weet je het natuurlijk nooit. Zeker nu voorvechters van vrijhandel als Gary Cohn (de voormalig economisch adviseur van Trump, red.) het Witte Huis hebben verlaten. We moeten ons helaas ook voorbereiden op Plan B: een WTO zonder de VS.”

    • Mark Beunderman