De ontnuchtering van D66

Lokaal bestuur

D66, in 2014 de grote winnaar van de lokale verkiezingen, wilde een stevige bestuurspartij worden. Dat was lastiger dan gedacht.

D66 vierde de dag na de gemeenteraadsverkiezingen haar grote overwinning in de fractiekamer met taart en champagne. Pechtold ontkurkt de champagne. (20 maart 2014). Roel Visser/ANP

Politieke problemen waren er niet, de sfeer in het college was „optimaal”. De coalitie in Doetinchem – met VVD, CDA, D66 en ChristenUnie – was qua samenstelling zelfs een voorbeeld geweest voor het kabinet-Rutte III. En toch was Kees Telder, D66-wethouder voor zorg en welzijn, in oktober vorig jaar plotseling ambteloos burger.

Reden: hij had geen fractie meer. De twee D66-raadsleden hadden zich afgesplitst en waren verder gegaan als Lokaal Belang. Eerder was een derde D66’er al voor zichzelf begonnen, onder de naam Duurzaam Doetinchem. „Volgens de wet had ik kunnen aanblijven”, zegt Telder nu. „Maar dat vond ik niet netjes naar de kiezer. Het was de fractie die mij had gevraagd om wethouder te worden.”

Over de breuk in D66 Doetinchem lopen de meningen uiteen. Een sleutelrol was weggelegd voor de fractievoorzitter, Henri-George Moïze de Chateleux. Volgens het lokale D66-bestuur begon ‘HG’, zoals hij in de stad bekend staat, voor zichzelf omdat hij het niet kon verkroppen dat een ander tot lijsttrekker gekozen werd. Volgens Moïze de Chateleux zelf probeerde het bestuur hem „meer dan onder censuur te plaatsen”: zo wilden zij volgens hem bepalen hoe de fractie moest stemmen in de raad.

Volgens de wet had ik kunnen aanblijven.

Vier jaar geleden boekte D66 een grote overwinning bij de raadsverkiezingen. Nog nooit haalde de partij bij elkaar zoveel zetels. In veertien van de twintig grootste steden werden de Democraten de grootste – maar ook in gemeenten als Houten, Waalre en Rheden triomfeerde de partij. Het klapstuk was Amsterdam, waar D66 na zestig jaar de PvdA wist te onttronen als centraal machtsblok.

In meer dan 100 gemeenten ging D66 vervolgens meebesturen – óók een historische groei. De ambities waren niet gering. De partij moest overal een duidelijke stempel op het beleid gaan drukken. Lokale D66’ers kregen in de formatie hulp van landelijke kopstukken. Ze werden aangemoedigd om zware en voor D66 belangrijke portefeuilles binnen te slepen, zoals Financiën en Onderwijs. Er was een ‘wethouderspoule’, waaruit geschikte bestuurders gerekruteerd konden worden indien niet voorhanden in de eigen gemeente. Het moest allemaal wat gehaaider, het goedbedoelde amateurisme voorbij. D66 moest, kortom, een volleerde bestuurspartij worden. Is dat gelukt? Het beeld is gemengd.

Lees ook: Vier jaar geleden deed D66 het goed. Met een uitgekiende strategie worden lokale kandidaten opgeleid en inhoudelijk bijgespijkerd.

De stijl van D66

In een paar gemeenten ging het helemaal fout. In Haarlem moest wethouder Ewout Cassee al een half jaar na de verkiezingen aftreden, na onthullingen over wanbeleid in zijn verleden als ondernemer. Van de negen raadsleden bleven er slechts zeven over. In Stichtse Vecht liep een conflict tussen de twee D66-wethouders dusdanig uit de hand, dat het landelijke partijbestuur de licentie voor de gemeenteraadsverkiezingen introk.

Dit soort ruzies en schandalen zijn, met meer dan honderd bestuurders in evenzoveel gemeenten, moeilijk te voorkomen. Ook andere partijen zagen de afgelopen vier jaar wethouders sneuvelen en fracties uiteenspatten. En in veel gemeenten bleef D66 overeind. Bijvoorbeeld in Utrecht, waar de partij in 2014 de grootste werd en twee wethouders leverde. Daar slaagde D66 er in het erfpachtstelsel te hervormen, een lang gekoesterde wens.

Wie dieper inzoomt op een paar gemeenten, ziet dat de ambities van 2014 lang niet allemaal zijn waargemaakt. Het was wennen om als grootste partij de leiding te krijgen. Als het niet mis ging met het beleid, waren er wel klachten over de bestuursstijl. En als er geen gedonder in het college ontstond, was er wel frictie met de fractie.

Neem Amsterdam, de hoofdprijs bij de verkiezingen van 2014. De partij kreeg een dominante rol in het college: vier D66-wethouders, onder wie de huidige minister Kajsa Ollongren. Er kwam meer geld voor onderwijs en cultuur, het erfpachtsysteem ging op de schop en de stadsfinanciën zouden gezond worden.

Lang niet alles lukte. Er kwam orde in de stedelijke geldstromen, maar het extra budget voor onderwijs en cultuur leidde niet tot aantoonbare verbeteringen. De erfpachthervorming kwam er, maar niet op de manier die D66 zich had voorgesteld. Bovendien, zeggen politieke tegenstanders, reageerde de partij nogal laat en laconiek op het belangrijkste dossier in de hoofdstad: de stijgende huizenprijzen, drukte en ‘pretparkisering’ door massatoerisme en Airbnb.

Bovenal maakten de Amsterdamse D66’ers zich ongeliefd op het stadhuis door hun stijl van politiek bedrijven. Ze waren vooral bezig met strategie en beeldvorming, zeggen andere partijen – en daardoor lang niet altijd een betrouwbare coalitiepartner.

GroenLinks-lijsttrekker Rutger Groot Wassink haalt een uitdrukking aan die op het stadhuis zou rondgaan: „Ze hebben er nog geen vier jaar over gedaan om dezelfde arrogante gekken te worden als de PvdA in de zestig jaar ervoor.”

Volgens D66-lijsttrekker Reinier van Dantzig heeft zijn partij geprobeerd „zo open mogelijk te besturen”. „Het college voerde beleid waar veel partijen zich in herkenden. Als je dan toch kritiek wil hebben, zeg je: de grootste partij deed alleen aan politiek en niet aan inhoud.”

Hindernisbaan

Vóór D66 in 2014 in het college van Heerhugowaard stapte, twijfelde lijsttrekker en beoogd wethouder Carolien van Diemen openlijk. Ze wilde er zeker van zijn dat Heerhugowaard de decentralisaties in de zorg en huishoudelijke hulp aan zou kunnen, zei ze tegen de Alkmaarsche Courant. Drie jaar later struikelde Van Diemen precies over dit punt.

Voor de lokale D66-fractievoorzitter Michael Feelders kwam de crisis als een „totale verrassing”, zegt hij nu. „Het is voor ons wel een leermoment geweest. Dat je wel een risico-inventarisatie moet maken van dossiers die misschien explosief zijn.” Toch is dat precies wat D66 de lokale afdelingen vier jaar geleden adviseerde: kijk goed of er geen financiële lijken in de kast zitten als je een wethoudersportefeuille claimt.

De grootste partij deed alleen aan politiek en niet aan inhoud.

In Arnhem was D66 in 2014 beter voorbereid. De partij ging van vier naar acht zetels en werd op het nippertje de grootste, met 371 stemmen meer dan de SP. In het college kreeg D66 twee wethouders. Hun portefeuilles waren precies volgens het landelijke script: financiën, onderwijs, duurzaamheid, economische zaken.

D66 wist veel van haar ambities te realiseren, zegt ook de oppositie. Er kwam een internationale school, de binnenstad werd opgeknapt, alle kinderen konden voortaan gratis naar de peuterspeelzaal. D66-wethouder Martijn Leisink wordt alom gezien als een slim en kundig bestuurder.

Alleen: er ging in Arnhem ook iets lelijk mis met de bestuursstijl. Leisink en SP-wethouder Gerrie Elfrink, zeggen betrokkenen, ontpopten zich samen tot een regentesk en arrogant bestuurderstandem. „De kleine collegepartijen werden gemangeld”, zegt Addy Plieger van de ChristenUnie. De reeks slachtoffers na vier jaar Leisink-Elfrink is indrukwekkend: vier wethouders, twee collegepartijen en een burgemeester. ‘Arnhem, het politieke kerkhof van Gelderland’, kopte De Gelderlander. In een rapport over de Arnhemse bestuurscultuur stelde hoogleraar Paul Frissen dat het college zich schuldig maakte aan „beledigingen en grof taalgebruik, intimidatie en schofferen”. Leisink, die niet aan dit artikel wilde meewerken, is na de verkiezingen opnieuw beschikbaar als wethouder – net als SP’er Elfrink.

D66-fractievoorzitter Sabine Andeweg noemt de bestuurlijke perikelen in Arnhem „niet fraai”. Over de machtspolitieke stijl van het college zegt ze: „Over ieder besluit is gedebatteerd in de raad. Maar we zijn een beetje doorgeschoten in de ruimte die we aan het college gaven.”

Luister ook onze podcast: Waarom kiezers kiezen wat ze kiezen.

Stempel op steden

Transformeerde D66 de afgelopen vier jaar dan tot een partij met louter gehaaide bestuurders? In Den Haag klinkt juist het verwijt dat de partij te weinig met de vuist op tafel sloeg.

Van een D66-stempel op het beleid is weinig te zien, zeggen andere partijen. Tot een plan voor de beloofde erfpachthervorming kwam het nooit. En wethouder van financiën en verkeer Tom de Bruijn, een oud-topdiplomaat, maakte volgens critici de hooggespannen verwachtingen niet waar.

Coalitiegenoot VVD miste bij D66 leiderschap, zegt fractievoorzitter Frans de Graaf. „Ze hadden torenhoge ambities voor verkeer, maar als wethouder heeft De Bruijn daarvan weinig voor elkaar gekregen.” VVD’ers grapten wel eens dat het „fijn was dat D66 nooit ergens een mening over had”, zegt De Graaf. „Dan voerden ze gewoon onze agenda uit.”

De kritiek komt voort uit een „verouderd idee” over goed bestuur, zegt D66-fractievoorzitter Robert van Asten. „Wij wilden juist niet met stoom en kokend water besluitvorming doordrukken. Dan duurt het soms langer.”

Den Haag diende ook een ander D66-doel uit 2014: kweekvijver voor landelijke bestuurders. Oud-wethouder Ingrid van Engelshoven is nu minister van Onderwijs. Wel leidde haar vertrek eind 2016 meteen tot een crisis in het college. In Amsterdam leidde het vertrek van twee prominente D66’ers tot een harde lijsttrekkersverkiezing, waarin de spanningen bij D66 zichtbaar werden.

En Doetinchem? Daar hoopt D66, met een nieuwe lijsttrekker, op 21 maart de verdwenen raadszetels terug te winnen. Ook de afgesplitste D66’er Henri-George Moïze de Chateleux is verkiesbaar, als lijsttrekker van Lokaal Belang. Zijn vrouw en dochter staan ook op de kandidatenlijst – ook al emigreert het hele gezin volgens ‘HG’ eind dit jaar naar Polen. „Ik ben alleen lijsttrekker om de nieuwe partij op gang te helpen.”

Kees Telder, de gesneuvelde D66-wethouder in Doetinchem, zou na de verkiezingen „heel graag” een nieuwe kans krijgen. Of hij een D66-stempel op het beleid heeft gedrukt? „Ik heb de afgelopen jaren heel vaak tegen mensen moeten zeggen: ‘ik ben niet van de PvdA’.”

Lees ook: In de hoofdstad ontwikkelt zich deze verkiezingen een tweestrijd tussen D66 en Forum voor Democratie.
    • Thijs Niemantsverdriet
    • Clara van de Wiel