Matthäus voor kinderen te heftig? ‘Ligt eraan hoe je het vertelt’

Matthäus-Passion voor kinderen Twee bewerkingen maken de Matthäus-Passion toegankelijk voor kinderen. Theatermaker Marieke Koopman maakte ‘Hemel en aarde’ en kinderboekenauteur Simon van der Geest schreef ‘Zapp Mattheus’.

De voorstelling Zapp Mattheus in De Doelen in Rotterdam

Drie uur is lang. Zelfs voor volwassenen is het een hele zit, laat staan voor kinderen. En dan is het ook nog een gruwelijk verhaal vol moeilijk te begrijpen gebeurtenissen: verraad, zelfmoord, kruisiging. Wie zijn kroost toch wil laten kennismaken met de Matthäus-Passion kan deze passietijd kiezen uit twee bewerkingen. Op de overzichtelijke duur van één uur en de onvergankelijke muziek van Bach na hebben ze verschillende uitgangspunten: theatermaker Marieke Koopman kruipt in Hemel en aarde in het hoofd van de dochter van Pontius Pilatus; kinderboekenauteur Simon van der Geest laat in Zapp Mattheus twee voetbalvrienden vertellen over ‘Jezus en zijn matties’.

Judas’ zelfmoord komt in beide bewerkingen niet voor. Maar diens verraad is cruciaal, en ook het einde kun je moeilijk aanpassen. Is die kruisdood niet te heftig voor kinderen? „Het gaat erom hoe je het vertelt. Kinderen halen uit verhalen wat ze eruit willen halen”, zegt Koopman (1983). En in de versie van Van der Geest (1978) is Judas juist Jezus’ beste vriend: „Wat mij trof is de vriendschap tussen de discipelen.”

In Hemel en aarde is Noleta, de dochter van Pontius Pilatus, koortsachtig op zoek naar haar vader: ze is erachter gekomen dat hij Jezus gaat straffen en wil hem tegenhouden. „Voor een jong publiek is het fijn als ze zich met iemand kunnen identificeren”, zegt Koopman, die zelf de rol van Noleta speelt. Noleta is dol op haar vader en luistert graag naar zijn verhalen, bijvoorbeeld over die bijzondere man die de koning van de Joden wordt genoemd. Maar dan vindt ze een brief waaruit blijkt dat haar vader Jezus zal moeten straffen.

Diversiteit

Koopman groeide op in een huis vol klassieke muziek. Haar vader, oudemuziekicoon Ton Koopman, maakte voor Hemel en aarde een historisch onderbouwde bewerking van de muziek, die hij uitvoert met zijn Amsterdam Barok Orkest & Koor. Iconische delen als het openingskoor en de aria ‘Erbarme dich’ zijn gebleven, maar teruggebracht tot een enkelkorige bezetting. De Christus-rol en de Evangelist zijn geschrapt. „Ons uitgangspunt was dat je een compleet beeld van de muzikale diversiteit van het stuk moest krijgen”, zegt Marieke Koopman.

Hemel en aarde is vooral een strijd tussen vader en dochter, waarbij Noleta haar vader probeert te overtuigen Jezus vrij te laten. Tegenover de straf zet zij hoop, liefde en verandering. Maar Pilatus staat met zijn rug tegen de muur – er dreigt een opstand uit te breken, hij moet iets doen. En daarmee stelt hij zijn dochter teleur. Koopman: „Voor Noleta valt haar vader van zijn voetstuk, en dat is vreselijk. Als kind adoreer je je ouders, maar er komt een moment dat je doorhebt dat ze ook maar gewoon mensen zijn en stomme dingen kunnen zeggen.”

De zaak Jezus

Ook in Zapp Mattheus heeft Pilatus het moeilijk met de zaak Jezus. Van der Geest kan zich goed voorstellen dat Pilatus bewondering voelde voor die eigenaardige man die zoveel losmaakte – liefde, maar ook weerstand. „Soms heb je dat, wanneer je iemand voor het eerst ziet: het idee dat je goede vrienden zou kunnen worden”, zegt Van der Geest.

Hij schreef zijn tekst op verzoek van artistiek leider Niek Idelenburg van het Amsterdams Bach Consort. De muziek klinkt onbewerkt, dus dubbelkorig, inclusief het openingskoor en het spectaculaire ‘Sind Blitze, sind Donner’. Sinds de première in 2012 is Zapp Mattheus iedere twee jaar hernomen.

„Het is een pittig verhaal, met lastige begrippen als zelfopoffering. Hoe maak je dat begrijpelijk voor kinderen?” zegt Van der Geest. Hij koos voor een raamvertelling, waarin twee vrienden elkaar op een trapveldje het ‘zware verhaal’ van Jezus vertellen. Die locatie is niet toevallig, want Van der Geest gebruikt voetbal als metafoor voor het lijdensverhaal. „Als je goed telt, vormen Jezus en de discipelen precies een elftal, met een coach en één reservespeler. Jezus is natuurlijk de coach en Judas is de reserve. Maar zij zijn wel beste vrienden.”

De traditionele verradersrol van Judas krijgt bij Van der Geest een wending: „Het mooie van het theater is dat je twee verhalen naast elkaar kunt vertellen. Jezus vraagt Judas om hem te helpen met iets heel moeilijks, zoals je een goede vriend vraagt of hij je een duwtje geeft op de hoge duikplank. De kus waarmee Judas Jezus verraadt is misschien ook een liefdevolle afscheidskus.”

Hemel en aarde door Amsterdam Barok Orkest & Koor o.l.v. Ton Koopman: 14 t/m 17/3 in Rotterdam, Arnhem, Amsterdam, Utrecht, Hoogeveen, Assen. Inl: mariekekoopman.nl Zapp Mattheus door Amsterdams Bach Consort o.l.v. Niek Idelenburg: 31/3 (Utrecht) & 1/4 (Amsterdam). Inl: amsterdamsbachconsort.nl
Reinbert de Leeuw dirigeert dit jaar voor het eerst de ‘Johannes-Passion’ Bachs eerste, kortere en fellere passie. Is dat net zo’n revelatie als de ‘Matthäus’? Lees ook: Reinbert de Leeuw: ‘Ik geloof niet in God, wel in Bach’
    • Joep Stapel