Slowaakse journalisten: wij zijn schietschijven geworden

Na de moord op een journalist die corruptie onderzocht ligt premier Fico onder vuur. Hij maakte journalisten uit voor hyena's en hoeren. Vrijdag gaan de Slowaken weer de straat op.

Politie op de plek waar de Slowaakse onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn vriendin werden vermoord. Foto Vladimir Simicek

„De premier heeft van ons, journalisten, schietschijven gemaakt.”

Matus Kostolny, hoofdredacteur van de Slowaakse krant Denník spreekt in korte, krachtige zinnen. Omringd door buitenlandse cameraploegen, in een EU-kantoor in de Slowaakse hoofdstad Bratislava, kijkt hij schichtig om zich heen.

Het is bijna twee weken na de brute moord op de Slowaakse onderzoeksjournalist Jan Kuciak en zijn verloofde. Kuciak werkte aan een reeks onthullende verhalen over corruptie en banden tussen politiek en maffia in zijn land. Die heeft hij nooit af kunnen maken.

De moordenaars kwamen naar zijn huis, even buiten hoofdstad Bratislava. Twee kogels. Eén door Jans borst. De andere door het hoofd van zijn vriendin. Sindsdien verkeert Slowakije, EU-lid sinds 2004, in shock.

Premier Robert Fico loofde een miljoen euro uit voor de gouden tip die leidt naar de daders.

Onveilige omgeving

„Maar diezelfde Fico draagt verantwoordelijkheid voor het klimaat waarin deze tragedie kon gebeuren”, zegt de gerenommeerde journalist Kostolny. Fico noemt kritische journalisten bij herhaling hyena’s, slangen, hoeren. „Dat draagt niet bepaald bij aan een veilige omgeving voor journalisten.”

Op de stoep voor het EU-gebouw smelten de laatste modderige sneeuwhopen weg in de eerste lentezon. Maar binnen hoort D66-europarlementariër Sophie in ‘t Veld verhalen waar ze het koud van krijgt. Met een delegatie namens het Europees parlement (EP) is ze op een tweedaagse onderzoeksmissie. „Het klimaat hier verhardt”, zegt In ’t Veld op basis van haar eerste gesprekken met maatschappelijke organisaties en journalisten. „Hun boodschap is zorgelijk: hoe meer corruptie ze blootleggen, hoe agressiever de politiek reageert.”

Eind vorig jaar ging er al een EP-missie naar Malta, na de moord op journalist en anticorruptie-activist Daphne Anne Caruana Galizia die bij een autobom om het leven kwam. In een half jaar tijd is dit de tweede missie van deze aard in een EU-land.

Europese familie

„Ik ben blij met uw bezoek”, zegt de Slowaakse president Andrej Kiska die rond lunchtijd de EP-delegatie in zijn stadspaleis ontvangt. „Alle hulp is welkom, we zijn één grote Europese familie.” Daarna gaat hij met de europarlementariërs in overleg achter gesloten deuren.

In die grote Europese familie had Slowakije een goede naam, zegt Dennik-hoofdredacteur Kostolny. „Slowakije leek dat brave land dat het economisch goed doet. Fico wilde laten zien dat hij anders is dan de autocratische regeringsleiders in Polen en Hongarije. Maar het bleek een zeepbel.”

Kostolny noemt het een „zorgelijke tendens” in alle Visegrad-landen - Tsjechië, Polen, Hongarije en Slowakije. „Onze premier gebruikt inmiddels dezelfde tactiek van intimidatie zoals in Hongarije en Polen. Wie kritiek heeft noemt Fico een staatsvijand, iemand die uit is op het destabiliseren van ons land.”

„Dit is waanzin”, zegt Karolina Farska. Ze is een van de initiatiefnemers van de protestmars, deze vrijdag, in de straten van Bratislava. In de vorige mars op 2 maart liepen ruim 25.000 Slowaken mee. „Nu wordt het nog groter”, hoopt ze.

Wakker geschud

Tegelijk met de Slowaakse mars zijn protesten aangekondigd in andere Europese steden, zoals in Den Haag.

‘Voor een fatsoenlijk Slowakije’ heeft Farska de mars gedoopt. Ze krijgt steun van de Slowaakse katholieke kerk en van de universiteiten. „Alle studenten hebben vrijdag vrij gekregen.”

De mars is een oproep aan de regering om op te stappen, zegt Farska. „We willen een regering die níet gelinkt wordt aan georganiseerde misdaad of corruptie. Deze misdaad heeft de Slowaak wakker geschud.”

Hopelijk is deze tragedie de „katalysator tot een grote schoonmaak” in Slowakije, zegt D66-er In ’t Veld op het EU-kantoor. Naast haar, met wallen onder zijn ogen, staat Petr Bardy, de hoofdredacteur van nieuwssite Aktuality waarvoor Jan Kuciak werkte. „Met de moord op Jan heb ik een bescheiden, hard werkende collega maar ook een vriend verloren.” Op zijn revers heeft hij een button gespeld met de tekst #allforjan.

Bardy: „Onder die noemer willen we de krachten bundelen van alle Europese journalisten die schrijven over corruptie.”

Met medewerking van Roeland Termote
    • Tijn Sadée