Wat te doen met een volk dat nergens welkom is?

Rohingya De etnische zuivering van de Rohingya is nog steeds gaande. Zeid Ra’ad al-Hussein, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, zei woensdag dat hij sterke vermoedens heeft dat genocidale handelingen zijn verricht tegen Rohingya. Wie zijn de Rohingya die nergens een huis hebben en waarom wil niemand ze opvangen?

Rohingya reizen op 11 november 2017 op een vlot gemaakt van plastic containers. Ze staken er de rivier de Naf mee over, van Birma naar Bangladesh. Foto A.M. Ahad/AP

Er is nog steeds sprake van etnische zuivering van de Rohingya in Birma. Met deze onheilspellende boodschap kwam Zeid Ra’ad al-Hussein, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, woensdag tijdens een toespraak voor de VN Mensenrechtenraad. Daar zei hij dat hij “sterke vermoedens” heeft dat “genocidale handelingen” zijn verricht tegen de islamitische Rohingya. Volgens de commissie die al-Hussein voorzit, vindt er nog steeds een etnische zuivering plaats in de deelstaat Rakhine in Birma.

Ondanks afspraken die Bangladesh en Birma eerder hebben gemaakt over terugkeer, zitten de bijna 700.000 gevluchte Rohingya-moslims vast in kampen in Bangladesh en is het voorlopig niet waarschijnlijk dat ze teruggaan.

  1. Wie zijn de Rohingya?

    De naam Rohingya wordt gebruikt voor het overwegend islamitische volk dat al zeker sinds de twaalfde eeuw in de kustgebieden van de Golf van Bengalen leeft. Tijdens de Britse koloniale tijd verplaatsten veel Rohingya zich vanuit wat nu Bangladesh heet naar het huidige Birma. De grens tussen die twee landen bestond toen helemaal niet.

    Al in die tijd heersten spanningen tussen moslims en boeddhisten in het gebied. In de Tweede Wereldoorlog vochten de moslims met de Britten mee, de boeddhisten steunden juist de Japanners.

    In 1982 scherpte de legerleiding van Birma de regels over burgerrechten aan: Rohingya konden geen Birmees staatsburger meer worden. Het land kent officieel 135 verschillende etnische groepen, maar daar vallen de Rohingya buiten. Behalve stateloos waren ze vanaf dat moment ook goeddeels rechteloos. De Rohingya die nog wel geldige papieren hadden, hebben die in de loop der jaren moeten inleveren.

  2. Hoeveel Rohingya zijn er vermoord en hoeveel zijn er gevlucht?

    Volgens een rapport van Artsen Zonder Grenzen zijn sinds het geweld uitbrak, in augustus vorig jaar, minstens 9.000 Rohingya vermoord. In de zomer vielen moslimrebellen politieposten aan, uit protest tegen hun onderdrukking. Het leger sloeg genadeloos terug.

    Inmiddels zijn bijna 700.000 Rohingya-moslims uit de Birmese deelstaat Rakhine naar Bangladesh gevlucht. Het is de meerderheid van het volk, dat uit ongeveer 1,1 miljoen mensen bestaat. Ook nu vluchten nog steeds Rohingya de grens over, maar in veel kleinere aantallen. Het zijn mensen die hun huis niet eerder durfden te verlaten of ergens schuilden.

  3. Wie zijn de daders?

    In meerdere onderzoeksrapporten vertellen gevluchte Rohingya dat hun dorp werd aangevallen door militairen, maar dat boeddhistische inwoners van Rakhine het leger hielpen. Bijvoorbeeld met het wegvoeren van Rohingya (meestal mannen van boven de achttien jaar) en bij het in brand steken van huizen.

    De militairen zouden ook vanuit de lucht beschietingen hebben uitgevoerd en kleine raketten hebben afgevuurd om dorpen plat te branden. De acties vonden plaats onder leiding van de hoogste militair, generaal Min Aung Hlaing.

  4. Is dit genocide?

    Genocide, of volkerenmoord, is volgens de Verenigde Naties het deels of geheel doden van een volk of etnische groep. Voor de Rohingya-crisis gebruiken de meeste internationale organisaties de term etnische zuivering, dat is het verdrijven van een volk uit een bepaald gebied. Ook dinsdag sprak VN-gezant Andrew Gilmour van etnische zuivering.

    Birma ontkent de beschuldigingen. In een toespraak twee weken nadat de zuiveringen begonnen, zei de Birmese leider Aung San Suu Kyi dat zij en haar regering zich afvroegen „waarom deze exodus bezig was”. Eerder had de regering al in een rapport vastgesteld dat geen sprake was van „systematisch geweld”.

    Begin januari gaf het leger voor het eerst toe dat tien mensen waarschijnlijk door toedoen van militairen zijn gedood. Die erkenning werd internationaal verwelkomd, ook al was het een minieme stap, gezien de duizenden doden die zijn gevallen.

    Mensenrechtenorganisaties en pers worden nog steeds niet toegelaten in Rakhine om de situatie met eigen ogen te beoordelen. Dat maakt het bewijzen van genocide extra lastig.

    Rohingya die vanuit Birma naar Bangladesh zijn gevlucht krijgen op 18 september 2017 eten van hulporganisaties bij het vluchtelingenkamp in Cox’s Bazar. Foto Dar Yasin/AP
  5. Waarom doet Aung San Suu Kyi niets?

    Deze vraag leeft vooral in het westen, niet in Birma zelf. Aung San Suu Kyi was lang het boegbeeld voor democratie in Birma, zeker in de jaren tachtig, toen ze één van de leiders was van de toenmalige oppositiepartij National League for Democracy. In 1989 werd ze vastgezet en kreeg ze vijftien jaar huisarrest. Als symbool voor de strijd tegen de militaire junta kreeg Suu Kyi in 1991 de Nobelprijs voor de Vrede. In november 2015 won haar partij bij verkiezingen de absolute meerderheid.

    Sinds het aantreden van Suu Kyi is haar tactiek geweest om het leger te vriend te houden. Ze denkt dat ze de militairen nodig heeft in het bredere vredesproces – Birma probeert al decennia om alle etnische minderheden tevreden te krijgen en vrede te sluiten. Dat proces schiet alleen geen meter op. Feitelijk heeft Aung San Suu Kyi ook niets over het leger te zeggen. De militairen hebben, volgens de grondwet die ze zelf hebben geschreven, nog steeds veel zelfstandige macht. Zo hebben ze drie belangrijke ministeries in handen.

    Aung San Suu Kyi kijkt bovendien wel uit om het geweld tegen de Rohingya hardop te veroordelen omdat zoiets zou ingaan tegen de publieke opinie in haar land. De meeste Birmezen zien de Rohingya als een bedreiging van de samenleving en hun boeddhistische levensleer. Suu Kyi hoort zelf ook bij de traditionele boeddhistische meerderheid, dus analisten vragen zich af of ze persoonlijk niet óók een hekel aan de Rohingya heeft.

  6. Hoeveel schuld hebben de Rohingya-rebellen zelf aan dit geweld?

    De rebellen die de politieposten aanvielen, noemen zich het ARSA, het Arakan Rohingya Salvation Army. Bij die opstand, zomer vorig jaar, doodden ze elf politieagenten.

    In strikte zin zou je dus van uitlokking kunnen spreken. Alleen de reactie van het leger was zó buitenproportioneel gewelddadig dat in het algemeen wordt aangenomen dat het leger vooral wachtte op een aanleiding om Rakhine leeg te vegen. Het ARSA was provisorisch bewapend met stokken en messen, het leger sloeg terug met groot materieel.

    Begin dit jaar heeft het ARSA nog een nieuwe aanslag opgeëist, daarbij vielen drie gewonden . Het is onduidelijk hoe goed het ARSA nu nog is georganiseerd, maar dat ze zo’n kleine aanslag claimden, laat wel zien dat ze weinig slagkracht over hebben.

  7. Hoe denken de inwoners van Birma dan over deze tragedie?

    In het land leven sterke anti-moslimsentimenten. Radicale nationalistische monniken wakkeren die haatgevoelens aan en spreken in filmpjes van ‘slangen’ of ‘erger dan honden’ als het over de Rohingya gaat. Ook Aung San Suu Kyi noemt hen bewust Bengali, om te benadrukken dat zij ‘illegale indringers’ zijn die geen recht hebben op de Birmese nationaliteit.

    De Rohingya heten in overheidspropaganda ‘extremistische terroristen’ waar het leger tegen moet optreden om de veiligheid te bewaren. Het leger was jarenlang impopulair in Birma vanwege de junta, maar deze crisis heeft daar verandering in gebracht. Eind vorig jaar gingen duizenden Birmezen de straat op om steun te betuigen aan het leger. De demonstraties werden georganiseerd door een club die zich de Bewonderingsgroep van het Leger noemt.

  8. Birma en Bangladesh maakten afspraken over de terugkeer van de Rohingya. Waar moeten ze heen?

    De honderdduizenden Rohingya zouden binnen nu en twee jaar kunnen teruggaan, op een ‘veilige en vrijwillige’ manier. Mensenrechtenorganisaties maken zich hier grote zorgen over. Zij kunnen slecht toezien op de veiligheid van de Rohingya omdat ze het gebied niet in mogen.

    In januari moest de terugkeer beginnen, maar dat ging niet door. Officieel omdat de administratie volgens Bangladesh nog niet op orde was. Maar de spanning onder Rohingya steeg té sterk bij de gedachte dat ze terug moesten zonder garantie dat ze veilig zouden zijn in Birma.

    Bangladesh heeft intussen het plan opgevat om Rohingya te huisvesten op een onbewoond eiland voor de kust. In november 2019 moeten 100.000 Rohingya naar een eiland in de Golf van Bengalen zijn gedeporteerd. Bangladesh, een van de armste en dichtbevolkste landen ter wereld, reserveert maar liefst 235 miljoen euro voor het bewoonbaar maken van het eiland, dat nu nog een zandbank is.

  9. Als de Rohingya ooit naar Rakhine terugkeren, wat voor toekomst staat hen dan te wachten?

    Veel Rohingya hebben geen eigen huis meer om naar terug te gaan, dat is platgebrand. En inmiddels is een flink deel van de dorpen ook platgewalst, door bulldozers die het bewijs van de branden hebben vernietigd.

    De Birmese overheid heeft al enkele tijdelijke opvangkampen laten bouwen. Die betekenen potentieel slecht nieuws. Ook slachtoffers van eerder geweld, in 2012, kwamen in zulke kampen terecht en die Rohingya wonen daar nu nog steeds. Ze hebben daar bijna geen rechten, kunnen er geen leven opbouwen, zijn afgesloten van de rest van de maatschappij en de kans op ziektes is er groot.

    Kernprobleem is dat Birma de Rohingya niet erkent als burgers en er is geen aanleiding om aan nemen dat dit snel verandert.

  10. Wat heeft het westen tot nu toe gedaan?

    Veel landen dragen bij aan noodhulp, zo ook Nederland. Maar denktank International Crisisgroup spreekt ronduit van het „falen” van de internationale gemeenschap om de humanitaire crisis te verhelpen.

    De Verenigde Staten en de Europese Unie hebben een paar sancties tegen hoge Birmese militairen ingesteld, zij zijn niet meer welkom. Maar het westen zit hier in een lastige positie.

    Veel landen hebben de afgelopen jaren hun sancties tegen Birma juist opgeheven, uit tevredenheid met de democratisering in het land en de vrije verkiezingen. „Wij willen dat Birma slaagt, wij willen dat deze democratie slaagt”, zei Rex Tillerson, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken onlangs. En sancties benadelen uiteindelijk vooral het gewone volk in plaats van de (leger)leiding.

    Rohingya lopen door het vluchtelingenkamp in Cox’s Bazar, op 21 januari 2018.Foto Mohammad Ponir Hossain/Reuters
  11. Wat is de rol van China en andere buurlanden?

    China is pro-Birma – en juist omdat het westen nu weer kritisch is, drijft het land vanzelf weer richting China. Verder heeft China vooral economische belangen, het wil in het zuiden van Rakhine een grote haven aanleggen. De gas- en olieleidingen moeten dwars door Birma naar China lopen. China, en in mindere mate Rusland, lag dan ook dwars toen andere landen in de Veiligheidsraad van de VN een veroordelende resolutie wilden aannemen.

    De lidstaten van het regionale samenwerkingsverband ASEAN, waar Birma ook bij hoort, hebben als basisregel dat ze zich niet met elkaars interne problemen bemoeien. Die geldt al helemaal als het om mensenrechten gaat. Alleen de regeringsleiders van Indonesië en Maleisië lieten zich kritisch uit. De verontwaardiging onder hun moslimbevolking over het geweld tegen de Rohingya is groot.

  12. Hoe moet dit verder?

    Bangladesh zegt nu dat er „geen tijdlijn” is voor terugkeer – het moet vrijwillig gebeuren. Met alle verkrachtingen en geweld vers in het geheugen moeten veel Rohingya nog niet aan terugkeer denken. Al zouden veel moslims volgens verslagen op zich wel terug naar Rakhine willen, als ze daar maar de garantie hadden op een veilig onderkomen en als burgers erkend zouden worden. Precies dit soort toezeggingen ontbreken.

    Intussen wordt de situatie in de kampen in Bangladesh er niet veel beter op: het regenseizoen komt eraan.

    Lees ook de reportage over Rohingya in Bangladesh: ‘We hebben hier niets, behalve veiligheid’
  13. Worden de daders ooit berecht?

    Die kans is erg klein. Birma is geen lid van het Internationaal Strafhof, dat individuen vervolgt voor oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Dan kan het Strafhof alleen tot vervolging overgaan in opdracht van de Veiligheidsraad. Met zo’n verzoek zal China, permanent lid van die raad, nooit instemmen.

    In theorie zouden de verantwoordelijke generaals kunnen worden opgepakt als ze naar het buitenland reizen. Alleen moet het Openbaar Ministerie van het land in kwestie dan wel over voldoende bewijzen beschikken en die kans is minimaal.

    Een andere optie is nog dat een land Birma via het Internationaal Gerechtshof van de VN aanklaagt wegens het schenden van mensenrechten. Bosnië deed dat bij Joegoslavië. Vooralsnog is geen land bereid om Birma aan te klagen.

    Bekijk ook de video: wat doe je als je eigen land je haat?