Nrc Recht

Waarom sommige mensen door het ijs zakken, en anderen niet

Als er ijs ligt zakken er mensen doorheen, met desastreuze gevolgen. Gert-Jan Lelieveld geeft in de Gedragscolumn meerdere redenen waarom mensen het risico nemen om op dun ijs te schaatsen.

Schaatsen bij Kinderdijk foto ROBIN UTRECHT

Afgelopen week waagde Nederland zich massaal op de bevroren sloten en kanalen. Honderden vrijwilligers hebben zich ingezet om de natuurijsbanen in Nederland te optimaliseren.

Het is altijd erg gevaarlijk om het ijs te betreden aan het begin van de vrieskou en wanneer het langzaam begint te dooien. De Koninklijke Nederlandse Schaatsbond heeft op haar website uitgebreide informatie over veilig schaatsen op het ijs. Toch wagen zich ook in deze periodes genoeg mensen het ijs op. Politie- en brandweerkorpsen in heel het land waarschuwden afgelopen zondag voor de slechte staat van het ijs, waar dan ook al heel wat mensen doorheen zijn gezakt. Hoe komt dat nu precies dat mensen zoveel risico nemen? Is schaatsen op natuurijs dan zo leuk, dat Nederlanders bereid zijn om hun leven te wagen?

Risico nemen

Psychologisch onderzoek heeft laten zien dat onder bepaalde omstandigheden mensen meer bereid zijn om risico te nemen. Zo zijn impulsieve mensen meer geneigd om risico’s te nemen dan minder impulsieve mensen. Onderzoek heeft laten zien dat wanneer mensen aangespoord worden om snel op bepaalde beelden te reageren ze meer risico nemen dan wanneer mensen aangemoedigd worden om te reflecteren. Impulsievelingen blijken anders te kijken naar situaties die risicovol zijn. Zij zien iets, vinden dat positief, al hun aandacht richt zich daarop. Door die manier van kijken wordt een verleiding in hun ogen nog aantrekkelijker.

Denken aan God

Naast impulsiviteit heeft onderzoek ook laten zien dat het denken aan God ook leidt tot het nemen van meer risico. In dit onderzoek kregen proefpersonen de keuze: naar een kleur kijken die zo helder was dat deze hun ogen kon beschadigen en een klein geldbedrag ontvangen of naar een donkere, onschadelijke kleur kijken. Een deel van de proefpersonen was voordat deze keuze op hun pad kwam, herinnerd aan God door het lezen van een paragraaf over God of het maken van een puzzel met daarin aan God gerelateerde woorden. Uit dit onderzoek bleek dat veel meer mensen bereid waren het risico te nemen en ervoor te kiezen naar de heldere kleur te kijken wanneer ze aan God hadden gedacht dan wanneer ze niet aan God hadden gedacht. Het onderzoek wees erop dat mensen die herinnerd worden aan God risicovol gedrag als minder gevaarlijk zagen, wat suggereert dat God ze tegen gevaren zou beschermen.

Risico in groep

Uit de psychologie is ook gebleken dat mensen meer risico’s nemen wanneer ze in een groep zijn, dan wanneer ze alleen zijn. Dit wordt ook wel een risky shift genoemd. In een groep denken mensen met een relatief gemiddeld standpunt vaak dat andere leden van hun groep meer extreme standpunten hebben. Vaak besluiten de leden met een gemiddeld standpunt om ook een wat extremer standpunt in te nemen. Meerdere studies laten zien dat mensen in groepen minder conservatief zijn, meer risico’s nemen en meer experimenteren dan individuelen die alleen handelen.

Ten slotte nemen sommige leeftijdsgroepen ook meer risico dan anderen. Tieners en adolescenten blijken meer risico te nemen dan andere leeftijdsgroepen. Zo hebben adolescenten een 200 procent grotere kans om gewond te raken of te sterven dan mensen die jonger zijn. Adolescenten hebben ook vaker te maken met seksueel overdraagbare aandoeningen, rijden vaak harder dan volwassenen doen en zijn vaker dan alle andere leeftijdsgroepen bij criminele activiteiten betrokken. Onderzoek heeft laten zien dat de hersengebieden die betrokken zijn bij inhibitie en gecontroleerd gedrag nog niet goed ontwikkeld zijn in de adolescentie. Daarom is gebleken dat pubers vaker korte termijnbeslissingen nemen, risico’s nemen en onbezonnen reageren.

Risicogedrag

Al deze persoonlijkheids- en situationele kenmerken dragen dus bij aan de beslissing om al of niet het risico te nemen om het ijs te betreden. En vergeet natuurlijk niet dat het ook gewoon zo leuk is om lekker op het ijs te staan en te genieten van een koek en zopie. Mensen willen gewoon zo lang mogelijk genieten. Het zou goed zijn als mensen meer gewezen worden op deze factoren die risicogedrag beïnvloeden, zodat er minder ongelukken gebeuren en mensen veiliger het ijs op gaan.

Gert-Jan Lelieveld is universitair docent bij de sectie Sociale en Organisatiepsychologie aan de Universiteit Leiden. De Gedragscolumn wordt geschreven door sociale wetenschappers.