Hoe moet Italië verder na de electorale patstelling?

verkiezingen Italië

De zetelverdeling is helder, maar met drie even grote groepen die te klein zijn om alleen te regeren, is de toekomst dat allerminst.

De voorbereiding van een persconferentie van Matteo Renzi, een dag na de Italiaanse verkiezingen. Foto Alberto Pizzoli/AFP

Wat doe je als partij, wanneer je groot bent geworden door radicaal afstand te nemen van alle andere partijen, van een „corrupt bestel”, en je nu in datzelfde bestel een centrale positie hebt gekregen?

Dat is het dilemma van de Vijfsterrenbeweging in Italië. De partij –- het gaat inmiddels meer om een partij dan om een beweging – is met ruim 32 procent van de stemmen de veruit de grootste geworden in het parlement. Maar hij heeft niet genoeg zetels gekregen om alleen te kunnen regeren, en moet dus een vorm van samenwerking vinden met een van die vervloekte andere partijen.

Tenzij, en dat is een scenario waar de Vijfsterren beducht voor zijn, de wankele eenheid binnen de rechtse coalitie bewaard blijft, én die rechtse coalitie de Democratische Partij PD bereid vindt een coalitie te vormen.

Lees ook de analyse van Ilja Leonard Pfeiffer: Alles moet anders in Italië

Drie opties

Nu vrijwel alle zetels zijn toegewezen zijn de rekensommen helder. Als de optie van een zakenkabinet buiten beschouwing blijft, zijn er politiek gezien drie mogelijkheden.

De eerste: een regering van de twee populistische winnaars van deze verkiezingen, de Vijfsterren en de anti-migratiepartij Lega. De Lega zou daarvoor moeten worden losgeweekt uit het rechtse blok. Partijleider Matteo Salvini heeft gezegd dat hij dat niet zal laten gebeuren.

De tweede: een kabinet van het rechtse blok met de Democratische Partij. Ook hier is Salvini steeds fel tegen geweest. PD-lijsttrekker Renzi, die heeft gezegd dat hij zal aftreden maar pas als er een regering is, heeft hier wel oren naar.

De derde: een kabinet van Vijfsterren, PD en een kleine linkse partij. Renzi is hier fel tegen; een van de redenen dat hij nu niet aftreedt is dat hij zo’n kabinet wil voorkomen, omdat hij vreest hierdoor voor langere tijd buitenspel te komen staan.

De eigenlijke kabinetsformatie begint pas over een week of drie, en president Mattarella speelt hierin een sleutelrol. Op 23 maart komen de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat voor het eerst in hun nieuwe samenstelling bijeen. Ze moeten beide een voorzitter kiezen, een eerste indicatie van hoe de kaarten worden uitgespeeld. Pas als dat rond is, begint Mattarella met de consultaties. Hij moet daarna een formateur aanwijzen en heeft daarin een redelijke mate van vrijheid.

Vanuit het presidentiële paleis is al duidelijk gemaakt dat Mattarella niet het voortouw wil nemen, maar zich in belangrijke mate zal laten leiden door wat er die eerste dagen gebeurt in het parlement. Het heeft al bevreemding gewekt dat Vijfsterrenleider Luigi Di Maio de president nog vóór de verkiezingen heeft ingelicht over zijn kandidaat-ministers. Was dat niet te veel vooruitlopen op de zaken? Medewerkers van Mattarella hebben wel laten doorschemeren dat de president er weinig voor voelt snel weer opnieuw te gaan kiezen. Dat zou tot onrust op de financiële markten kunnen leiden.

Veel zal afhangen van de ontwikkelingen de komende weken binnen de drie grote blokken.

Studio NRC

M5S: hoeveel concessies?

Vijfsterrenleider Luigi Di Maio heeft de afgelopen maanden vooral willen laten zien dat de partij niet alleen kan protesteren, maar ook kan regeren – al hebben de ervaringen met M5S-burgemeesters in steden als Rome en Turijn, waar de partij de absolute meerderheid heeft, dat beeld niet bepaald bevestigd. We zijn bereid met iedereen te praten, zegt Di Maio nu. Maar regeren zou onvermijdelijk betekenen dat de partij concessies moet doen. Gaan alle parlementariërs daarin mee? Hoe reageren de kiezers daarop? Di Maio schermt met programmatische akkoorden, maar suggereert ook dat híj dan regeert en de politieke partners dat steunen. Gaan andere partijen daarin mee?

Lees ook: Populisten winnen in Italië, patstelling dreigt

PD: wie zet de lijn uit?

De klap van zondag, een kwart van de kiezers kwijt, dreunt nog na. Wat nu? En: wie nu? Lijsttrekker Renzi heeft gezegd dat hij zal opstappen, maar wil eerst mee-regisseren bij de regeringsformatie. Gepikeerd constateerde hij dat sommige partijgenoten al verkennende gesprekken voeren met M5S-leden. Geen goed idee, zegt Renzi, want de Vijfsterren hebben vooral in het noorden en midden van het land veel van onze kiezers weggelokt. Het is de vraag hoelang Renzi zijn aftreden kan uitstellen. Hij heeft de PD de afgelopen jaren vrijwel volledig naar zijn hand gezet. Maar de uitslag is zo’n blamage dat de druk om meteen op te stappen groot is. Dan zou niets serieus kijken naar een mogelijk akkoord met de Vijfsterren meer in de weg staan. En tegelijkertijd zou de optie open blijven van toch maar een ‘grote coalitie’ met rechts, met daarbij Salvini op de koop toe.

Rechts: ongemakkelijk gevoel

Matteo Salvini van de Lega glorieert in zijn nieuwe rol als de voorman van rechts. Maar bij Forza Italia, de partij van Silvio Berlusconi, bestaat daar een ongemakkelijk gevoel over. Toen hij die alliantie oprichtte, heeft Berlusconi niet serieus gedacht dat de Lega daarbinnen de grootste zou worden – nu verklaart hij de tegenvallende 14 procent voor Forza Italia uit het feit dat hij zelf geen kandidaat mocht zijn. Salvini is daarom niet helemaal gerust over de afloop. Hij zegt dat hij niet van team wil wisselen en wil onderzoeken hoe ver de rechtse alliantie komt bij een poging een kabinet te vormen, maar kijkt daarbij met een schuin oog naar Berlusconi: dat geldt toch ook voor jou?

Na de verkiezingen is er een patstelling zonder precedent. Drie groepen die geen van drieën groot genoeg zijn om alleen te regeren. Met daarbij stevige twijfels binnen twee van die groepen. Alle betrokken zeggen dat het in het belang van Italië is om snel een stabiele regering te vormen.

Maar niemand zegt dat dat gaat lukken.

Lees ook: De woede vergroten, dat is nu politiek in Italië
    • Marc Leijendekker