De bias van mannelijke wetenschappers over vrouwen

Vrouwen De Britse wetenschapsjournalist Angela Saini deed onderzoek naar wetenschappelijke kennis over vrouwen. „Enigszins naïef” dacht ze dat wetenschap altijd eerlijk was. Maar de theorie zit vol vooroordelen, stelt zij.

Een vrouwelijke chemicus in de jaren dertig. Toen vrouwen eindelijk konden toetreden tot de wetenschap, weerlegden zij tal van negatieve ideeën over vrouwen die door mannen waren bedacht. Foto Getty Images

Vrouwen zijn uitstekende jagers. Na de menopauze kunnen ze nog hard aan de slag. En het moederinstinct? Dat hebben lang niet alle vrouwen bij de geboorte van hun kind. De Britse wetenschapsjournalist Angela Saini (37) schreef het boek Ondergeschikt. Hoe kennis over vrouwen ons misleidt en wat we daaraan kunnen doen. Wie dat leest, denkt al snel anders over de vrouw, maar vooral over de wetenschap.

Saini analyseerde tientallen onderzoeken naar man-vrouw-verschillen en sprak erover met antropologen, psychologen en evolutionair biologen. Ze bestudeerde oude theorieën van mannelijke wetenschappers die beweren dat vrouwen minder goed zijn in wiskunde en ruimtelijk inzicht, of dat vrouwen in de menopauze raken omdat mannen oudere vrouwen niet aantrekkelijk vinden.

Die stellingen bleken vaak voort te komen uit diepgewortelde vooroordelen, deels veroorzaakt doordat vrouwen eeuwenlang buiten de wetenschap zijn gehouden. Nu vrouwen wel tot de wetenschap zijn toegetreden, zijn veel van die vertekende, vaak negatieve beelden opnieuw onderzocht – vaak door vrouwen – en weerlegd.

Charles Darwin was al van mening dat vrouwen minder geëvolueerd zijn dan mannen.

„Darwin meende dat mannen, in de hevige competitie om een vrouw in de wacht te slepen, denkers en krijgers moesten worden. Ze zouden daardoor evolueren tot meer volmaakte wezens dan vrouwen. Maar Darwin zag niet in hoe zijn visie werd bepaald door historische, sociale en culturele factoren. In zijn tijd hadden vrouwen geen werk en geen stemrecht. Uiteraard deden ze niet hetzelfde als mannen, ze kregen simpelweg de kans niet. Toch kwam Darwin slechts met een biologische verklaring voor het feit dat vrouwen fundamenteel van mannen verschillen.”

Waarom ontwikkelen we nog steeds theorieën over de verschillen tussen mannen en vrouwen?

„Het is makkelijk om met ideeën over onze biologische constitutie de fout in te gaan. Voor we het in de gaten hebben zoeken we naar bewijzen die onze stereotypen bevestigen. We realiseren ons bijvoorbeeld niet hoe we kinderen al op jonge leeftijd beïnvloeden via de speeltjes die we ze aanreiken of door de manier waarop we met ze praten. Ik las onlangs een onderzoek waaruit bleek dat de stemmen van jonge kinderen even hoog zijn, maar dat de stemmen van meisjes iets omhoog gaan omdat ze de vrouwen om zich heen imiteren. Ze passen zich aan, ondertussen denken wij dat die hogere stem een biologisch gegeven is.”

U schrijft dat u vroeger zelf een vrouwelijke nerd was.

„Ik heb een ongewone jeugd gehad. Mijn drie zussen en ik werden totaal egalitair opgevoed. Het verbaasde me dat ik, in de laatste klas van de middelbare school, het enige meisjes was dat scheikunde en wiskunde volgde. Toen ik later op de universiteit engineering ging studeren, was ik weer de enige vrouw. Ik vond dat vreemd, mijn drie zussen waren allemaal even briljant in wiskunde, en op mijn school haalden meisjes even hoge cijfers als jongens. Waarom kozen niet meer vrouwen voor exacte vakken?”

‘Veel hardnekkige vooroordelen ontstonden doordat vrouwen eeuwenlang buiten de wetenschap zijn gehouden’

Angela Saini

Is dat ook de reden dat u dit boek heeft geschreven?

„De aanleiding was een verzoek van The Observer om een stuk over de menopauze te schrijven, dat heeft mij de ogen geopend. Voorheen dacht ik, enigszins naïef, dat de wetenschap altijd eerlijk was. Toen ik me in het onderwerp begon te verdiepen – ik onderzocht theorieën van evolutiebiologen – kwam ik erachter dat onderzoek naar menselijk gedrag gepaard gaat met allerlei vooroordelen. Zo beweerden sommige wetenschappers dat vrouwen in de menopauze terechtkomen omdat ze door oudere mannen niet meer aantrekkelijk worden gevonden. Maar de evolutiebioloog George Williams kwam met het idee dat de menopauze misschien wel was ontstaan om oudere vrouwen te beschermen tegen de risico’s van het baren. En de Amerikaanse antropologe Kristen Hawkes beweerde dat vrouwen op latere leeftijd onvruchtbaar worden omdat ze als grootmoeder een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de overlevingskansen van hun kleinkinderen.”

Hoe aannemelijk vindt u die ‘grootmoederhypothese’?

„We gaan ervan uit dat oudere vrouwen iets fundamenteels verliezen zodra ze niet meer vruchtbaar zijn. In sprookjes worden ze niet voor niets afgeschilderd als heksen of nutteloze, krankzinnige oude wijven. Maar de ‘grootmoederhypothese’ ziet de menopauze als een natuurlijke fase in het verouderingsproces. Hawkes opende daarmee de deur naar een positievere manier van denken over ouder worden. De menopauze hoeft geen fase te zijn die je met angst en beven tegemoet gaat. Mijn moeder is na de menopauze op haar 55-ste aan een nieuwe carrière begonnen en geniet daarvan. Mijn vader is nu degene die de boodschappen doet en thuis kookt. En ik ken meer vrouwen die de periode na de menopauze als bevrijdend ervaren. De last van de menstruatie is weg en ze maken zich niet meer druk over wat anderen van hen denken. Door het schrijven van dit boek ben ik zelf ook anders over ouder worden gaan denken. Ik geniet nu van ieder stadium en kijk uit naar de toekomst.”

U schrijft dat de Amerikaanse antropoloog en feministe Sarah Hrdy stelt dat het moederinstinct niet automatisch aanwezig hoeft te zijn zodra een baby is geboren.

„Het moederinstinct wordt beschouwd als een fundamenteel onderdeel van het vrouw-zijn. Maar Hrdy merkte op dat het geregeld voorkomt dat moeders niet meteen een band met hun pasgeborene vormen. Dat komt volgens haar voort uit onze erfenis van het gezamenlijk opvoeden. Hrdy bestudeerde jager-verzamelaarsgemeenschappen in Afrika en zag dat de kinderen daar voor een groot deel ook door anderen dan de eigen ouders worden opgevoed. Haar stelling is dat als wij van nature ‘alloparentaal’ zijn ingesteld – een soort zijn waar ook anderen dan de ouders deel uitmaken van het gezinsnetwerk – het onredelijk is te verwachten dat vrouwen het zonder hulp klaarspelen.”

Hoe werkt dat dan voor de vrouw in de moderne samenleving?

„De theorie van Hrdy kan vrouwen bevrijden van hun schuldgevoel als ze het niet alleen aankunnen. Een paar jaar geleden ben ik zelf moeder geworden. Het moederschap kan zwaar zijn en de samenleving ondersteunt dit niet. Soms is er ook geen band tussen moeder en kind. Maar ondertussen gaan we er nog van uit dat een vrouw, zodra ze moeder is, zichzelf opoffert en haar leven wijdt aan haar kind. Vrouwen voelen dat ze aan dit ideaal moeten voldoen. Dat kan gekmakend zijn, het brengt vrouwen zelfs schade toe. Niemand is perfect. Bovendien is het absurd als je ziet hoe mannen nog steeds gecomplimenteerd worden als ze voldoen aan een minimum aantal verzorgende taken.”

Veel van de onderzoekers die u bespreekt zijn vrouw én feminist. Hoe objectief zijn zij in hun bevindingen?

„Objectiviteit is onmogelijk, als mensen kunnen we niet objectief oordelen over andere mensen. We moeten toegeven dat we vooroordelen hebben en daar ook nederig over zijn, zeker als we het over mensen hebben. Maar je kunt wel vaststellen dat de vrouwelijke wetenschappers, die in de laatste honderd jaar onderzoek hebben gedaan, tegen de mannelijke, wetenschappelijke blik moesten ingaan. Zij gingen vragen stellen die voorheen onuitgesproken bleven of trokken aannames in twijfel. Tegenwoordig denken we daardoor radicaal anders over de vrouwelijke geest en het lichaam. Wat dat betreft heeft het feminisme de wetenschap vooruitgeholpen.”

Angela Saini: Ondergeschikt. Hoe kennis over vrouwen ons misleidt en wat we daaraan kunnen doen. Ten Have, 288 blz. 19,99 euro. Angela Saini spreekt op 10 maart in De Balie in Amsterdam. Meer info op balie.nl
Lees ook het opiniestuk van vier vrouwelijke hoogleraren: Vrouwelijke wetenschappers doen niet onder voor mannelijke
    • Rosan Hollak