Renzi kondigt vertrek aan als leider Italiaanse Democraten

Afgelopen zondag leed het centrum-linkse PD verlies bij de verkiezingen in Italië, waardoor de positie van voormalige premier onder druk kwam te staan.

Matteo Renzi spreekt met de pers in een stembureau, op zondag 4 maart. Foto Alessandro Bianchi/Reuters

Matteo Renzi heeft aangekondigd op te stappen. De leider van de centrum-linkse Democratische Partij zei maandag dat hij zal aftreden als er een nieuwe regering is - wat nog zeker drie weken duurt en waarschijnlijk fors langer. Het teleurstellende resultaat van de PD bij de verkiezingen van zondag (waarschijnlijk minder dan 20 procent) wordt voor een groot deel aan hem toegeschreven.

In een toespraak maandagavond zei Renzi dat de PD de oppositie in moet en geen “pact” moest maken met de “extremistische partijen” die winst boekten in de verkiezingen. Maar kritische partijgenoten zeggen dat hij meteen de eer aan zichzelf had moeten houden. Mogelijk wil Renzi op deze manier suggesties blokkeren dat de PD zou kunnen denken aan samenwerking met de populistische Vijfsterrenbeweging, die bij de verkiezingen van zondag ongeveer 32 procent van de stemmen kreeg - de precieze zetelverdeling was maandagavond nog onduidelijk.

Renzi kreeg vier jaar geleden de leiding over de partij in handen na een interne machtsgreep. Op een bruuske manier schoffeerde hij de oude garde, die volgens hem rijp voor de sloop was. Via een soort paleiscoup werd hij kort daarna ook premier, met een veelomvattend programma van ingrijpende hervormingen.

Weerstand binnen eigen partij

Hij werd geprezen om zijn dadendrang en de manier waarop hij centrum-links wist te bezielen. Bij de Europese verkiezingen van 2014 koos meer dan 40 procent van de kiezers voor de PD. Dat was een record. Renzi heeft lang deze uitslag beschouwd als een groen licht van de kiezer. Maar veel hervormingen liepen vast, ook al omdat Renzi wel goed is in de grote lijn, maar minder in de details. Bovendien groeide binnen de partij de weerstand tegen hem. Sommigen vonden dat hij te veel opschoof naar het politieke centrum, anderen waren woedend omdat hij hen buitenspel zette.

In een grote tactische fout verbond Renzi zijn politieke toekomst aan een plan voor politieke hervormingen waarover bij referendum gestemd moest worden. In december 2016 kreeg hij het lid op zijn neus en moest hij aftreden als premier. Daarna heeft hij geprobeerd door zuiveringen binnen de partij een groep getrouwen om zich heen te verzamelen, in de hoop bij de verkiezingen een fractie van gelijkgezinden te krijgen die een rol zou kunnen spelen bij de formatie van een nieuwe regering .

Veel Italianen gingen zondag stemmen voor radicale verandering, vertelden ze aan correspondent Marc Leijendekker. Renzi had al krediet verspeeld.

Linkse partijen verdeeld

Die fractie wordt volgens de voorlopige uitslagen een stuk kleiner dan Renzi had gedacht. Renzi wordt zelfoverschatting verweten, arrogantie, en ook het onvermogen om ruimhartig achter zijn opvolger als premier te gaan staan, die minder de confrontatie zocht en verbetering van de economie op zijn conto kon schrijven. Hij had na zijn gedwongen vertrek als premier knarsetandend moeten constateren dat een deel van de partij zich een paar maanden later afscheidde en voor zichzelf begon. Hierdoor ging links ruziënd de campagne in.

Italiaanse kranten schreven maandagochtend in verschillende toonaarden over een historische uitslag: nog nooit hebben populisten zo veel stemmen gekregen (samen de helft van de kiezers), maar nog nooit heeft links zo’n pijnlijke nederlaag geleden.

(Dit artikel is om 21.30 uur maandagavond aangepast om duidelijk te maken dat Renzi wel zijn aftreden heeft aangekondigd, maar niet meteen opstapt)

    • Marc Leijendekker