Italiaanse onvrede leidt tot dubbele populistische zege

De Vijfsterrenbeweging en de Lega waren zondag de twee grote winnaars van de Italiaanse verkiezingen. Er zijn grote verschillen tussen beide populistische partijen, maar ook veel overeenkomsten.

Matteo Salvini poseert na een persconferentie, een dag na de Italiaanse verkiezingen. Foto Stefano Rellandini/Reuters

Slechts twee Italiaanse politici hebben het vorige week aangedurfd om grote verkiezingsbijeenkomsten te organiseren op een plein van enige omvang, twee populisten: de onervaren Luigi Di Maio, leider van een anti-systeempartij, en Matteo Salvini, de leider van een anti-migratiepartij. Beiden zagen hun zelfvertrouwen beloond: Salvini kreeg het Domplein in Milaan vol, Di Maio de Piazza del Popolo in Rome. Samen kregen ze zondag de helft van de Italiaanse kiezers achter zich.

Er zijn veel verschillen tussen de twee, in toon en stijl. Di Maio ziet er altijd op en top uit. Donker pak, wit overhemd, stropdas, een brede lach met stralend witte tanden. Salvini loopt liever in een jack, een trui of een ondefinieerbaar jasje. Salvini kan nog wel eens rauw uithalen, Di Maio was zich er van begin af aan van bewust dat hij moest uitstralen dat de Vijfsterrenpartij zou kunnen regeren. Di Maio is een man uit het zuiden, Salvini uit het noorden. En Di Maio vergist zich, in tegenstelling tot Salvini, nog wel eens in de conjunctivus – wat tot veel denigrerend commentaar leidde uit de ‘betere kringen’.

Maar er zijn ook veel overeenkomsten. Afschaffing van een rijtje wetten, om te beginnen een aantal belastingwetten. Maatregelen om gezinnen te helpen die door de langdurige crisis in de problemen zijn gekomen. Intrekking van de pensioenhervorming van eind 2011, doorgevoerd in een poging de overheidsfinanciën enigszins te stabiliseren. Euroscepsis: beiden zeggen dat de begrotingsregels uit Brussel het land verstikken. Maar wat het vooral bindt is dat zij, op een verschillende manier, stem hebben weten te geven aan de frustratie en woede onder miljoenen grote groep kiezers die een radicale koerswijziging willen.

Niet langer ‘sodemieter op’

De Vijfsterrenbeweging deed dat vijf jaar geleden nog vooral door te schreeuwen. Vaffanculo, sodemieter op, was de strijdkreet waarmee mede-oprichter Beppe Grillo na een ‘tsunami-toer’ van de M5S in één keer de grootste partij van het land maakte. Een kwart van de stemmen kregen ze toen. Veel jongeren, veel middenklasse, spijtoptanten van links en van rechts. Punt nummer één: weg met de oude garde. Maar ook: meer directe democratie. De andere mede-oprichter, Giancarlo Casaleggio, zag een nieuw politiek bestel voor zich waarbij internet gebruikt zou worden om politieke onderhandelingen transparant te maken en om leden mee de koers van de partij te laten bepalen.

Directe democratie is, in ieder geval in woorden, nog een belangrijk doel van de Vijfsterren, ook al was de praktijk in het verleden vaak weerbarstig en hielden Grillo en Casaleggio de touwtjes strak in handen. Maar Giancarlo Casaleggio is dood en opgevolgd door zijn zoon Davide. Grillo houdt zich nu meer op de achtergrond – of beter: erboven. Hij draagt buttons met de tekst ‘De Verhevene’, met de suggestie dat hij als een soort oudtestamentische vader in de gaten houdt wat zijn ragazzi allemaal doen.

Krekeltjes

„Het was terecht dat we hebben geschreeuwd’’, zei Grillo op de afsluitende verkiezingsbijeenkomst vrijdagavond. „Maar die periode is voorbij. Nu kunnen we echt dingen gaan veranderen.’’ Luigi Di Maio, een half jaar geleden aangewezen als kandidaat-premier, moet dat gaan doen. Hij heeft de koers van de Vijfsterrenbeweging veranderd – de aanhangers worden parallel daaraan steeds minder vaak grillini (letterlijk: Grillootjes, maar ook: krekeltjes) genoemd. En in de week voor de verkiezingen, goed gedoseerd over verschillende dagen, presenteerde hij een reeks kandidaat-ministers die moest bewijzen dat de Vijfsterren genoeg talent kunnen aantrekken om te kunnen regeren. Opvallend daarbij is dat de ministers in de economische hoek links georiënteerd zijn. Eerder dan links of rechts wil de Vijfsterrenbeweging nieuw zijn. En vooral: niet corrupt.

Lees ook de analyse van Ilja Leonard Pfeiffer: Alles moet anders in Italië

‘Dit Land verandert niet’

Na de enorme winst zondag constateert de partij tevreden: niemand kan meer om ons heen. Di Maio is minder stellig in zijn afwijzing van samenwerking met andere partijen. Een coalitie mag het niet heten, maar programmatische samenwerking moet wel mogelijk zijn. Een van de eerste voorwaarden, volgens Di Maio: halvering van het royale salaris van de parlementsleden.

Op piazza del Popolo las Di Maio een open brief voor waarin hij uitlegde waarom hij vindt dat de Vijfsterrenbeweging moet gaan regeren. „Omdat de wereld is veranderd, wij zijn veranderd, maar Italië is steeds hetzelfde. Sociale mobiliteit bestaat niet, de rijksten van vandaag zijn dezelfde als die van vorige eeuw. En dat gebeurt alleen in Italië. Dit Land verandert niet en past zich niet aan de wereld aan, omdat wie de baas is niet wil veranderen en ons steeds verder naar beneden haalt. Voor een evolutie van de soort moeten zij plaats maken. Dat is geen dreigement, het is een biologische wet.’’

Van de troon gestoten

Een generatiewisseling tekent zich ook af op rechts. Matteo Salvini lijkt Silvio Berlusconi van zijn troon te hebben gestoten als onbetwiste – of onvermijdelijke – leider van rechts. Het is voor hem de bekroning van een radicale koerswending binnen de Lega. Onder voorgaande leiders was het belangrijkste programmapunt meer autonomie, of zelfs zelfstandigheid, voor het rijke noorden – met antifascisme als daarbij een klein maar niet onbelangrijk element. De partij heette toen nog Lega Nord en was de junior partner in de alliantie met Berlusconi.

Salvini heeft dat Nord uit de partijnaam geschrapt, veel lokaal kader vervangen, de groene sjaals veranderd in blauwe vlaggen, en van de Lega een onverbloemde anti-immigratiepartij gemaakt die stemmen probeert te winnen in heel het land. Zijn grote voorbeeld: Marine Le Pen. En vraag Salvini niet om stelling te nemen tegen de dreiging van neofascisme.

Veel Italianen gingen zondag stemmen voor radicale verandering. Redacteur Marc Leijendekker sprak op een reis van zuid naar noord met kiezers. ‘Italianen eerst. Als er nog iets overblijft, gaan we migranten helpen.’

Wat doet Salvini?

Op de piazza Duomo stond hij met een rozenkrans, zweerde op de Bijbel en koketteerde met het evangelie van die andere Matteo. Dat moest bewijzen dat hij minder rabiaat radicaal is dan zijn tegenstanders zeggen. Maar zijn aanhangers kennen hem vooral als de man die zo nodig straat voor straat wil gaan kijken of er nog illegalen zijn, de islam een gevaar voor Italië noemt en trots vertelt dat hij een broodje varkensvlees eet. „Eerst de Italianen” is zijn slogan.

Salvini heeft nu twee opties om voort te bouwen op zijn zege. Zich duidelijk manifesteren als dé man op rechts (en dus Berlusconi opzij duwen en het risico lopen dat gematigd-rechtse kiezers weglopen) of tweede viool spelen in een populistische coalitie en kijken of hij en Di Maio het eens kunnen worden over een programma van lagere belastingen, geen pensioenhervorming en verzet tegen het Europese keurslijf.

Di Maio zei maandag: we luisteren naar iedereen die met ons wil praten. Salvini: ik maak deel uit van een rechtse coalitie, en die is de grootste. Een puur populistische ploeg in Rome zit er vooralsnog niet in. Maar getalsmatig kan het wel.

    • Marc Leijendekker