Een succesvolle lokale partij belooft veel veiligheid

Lokale partijen In veel gemeenten domineren lokale partijen de gemeenteraad. Zij trekken zich niks aan van klassieke ideologieën, blijkt uit onderzoek van NRC.

Selectie van inzendingen voor de verkiezing van beste poster van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).

In Druten, Gelderland, is Kernachtig Druten momenteel de grootste partij in de gemeenteraad. Daarachter: zeven andere partijen, allemaal óók lokale partijen. VVD, PvdA en D66 maken er geen schijn van kans – net als in veel andere gemeenten.

Vooral in Brabant en Limburg hebben lokale partijen een stevige basis, maar inmiddels zijn er nauwelijks nog gemeenten zonder een lokale partij in de raad. In verschillende kleine gemeenten, zoals het Gelderse Rozendaal, Schiermonnikoog en Vlieland, doen de landelijke partijen dit jaar niet eens meer mee.

In 2014 kregen de lokale partijen samen in totaal 28 procent van de stemmen. Uit verschillende peilingen blijkt dat ze met de gemeenteraadsverkiezingen in maart nog groter worden.

Wat typeert een succesvolle lokale partij? En: is er een gemene deler waarmee ze zich onderscheiden van de landelijke partijen?

NRC verzamelde zo’n zevenhonderd lokale verkiezingsprogramma’s voor de aankomende verkiezingen. In 243 van de in totaal 335 gemeenten waar op 21 maart verkiezingen zijn, is het programma van de grootste lokale partij gepakt. De andere partijen komen niet met een uitgebreid verkiezingsprogramma, of hebben dat nog niet gepubliceerd.

In circa honderd willekeurige gemeenten zijn ook de partijprogramma’s van de landelijke partijen die deelnemen, meegenomen. De gekozen gemeenten zijn verspreid over het hele land en vormen een doorsnede van Nederland. In alle programma’s zijn woorden geteld die in de wetenschappelijke literatuur met ideologieën worden geassocieerd (zie kader).

Focus op veiligheid

Als er iets is waarmee je de lokale partijen kunt typeren dan is het wel met hun focus op veiligheid. Tweederde van de onderzochte lokale partijen kunnen we zelfs typeren als een echte law and order-partij.

Dat betekent echter niet dat die lokale partijen als rechts te typeren zijn. Sterker: de partijen onttrekken zich juist totaal aan de traditionele, ideologische verdeling in links en rechts.

De helft van alle onderzochte lokale partijen profileert zich op zowel veiligheid, als met groene en sociale onderwerpen, traditioneel linkse thema’s. Ze hechten bijvoorbeeld veel belang aan natuur en duurzame energie en het beschermen van de zwakkeren in de samenleving.

Bij de lokale afdelingen van landelijke partijen kom je die combinatie nauwelijks tegen. Over veiligheid hebben ook de lokale afdelingen van linkse partijen zoals GroenLinks en SP het bijvoorbeeld minder vaak.

En landelijke partijen met een duidelijk law and order-profiel, zoals de VVD, zijn weer lang niet zo groen en sociaal. Voor de lokale VVD zijn asielzoekers, migranten en islam een belangrijk onderwerp, terwijl lokale partijen zich daar nauwelijks mee bezig houden.

Groen profiel

Zijn die opvallende combinaties, waarin lokale partijen afwijken van landelijke partijen, een verklaring voor hun succes? John Does, lijsttrekker van de Heerhugowaardse Onafhankelijke Partij (HOP) denkt van wel. HOP (6 van de 31 zetels) is een goed voorbeeld van een partij die een focus op veiligheid combineert met een duidelijk groen profiel.

Bij het schrijven van het programma gaat HOP volgens lijsttrekker Does niet uit van „ideologische dogma’s”, maar vragen ze hun achterban al in een vroeg stadium wat er leeft. „Journalisten proberen ons altijd in links-of-rechtskaders te vangen”, zegt Does. „Maar onze kiezers stemmen bij landelijke verkiezingen op allerlei verschillende partijen, van links tot rechts.”

In het college kan HOP volgens hem om die reden met iedereen samenwerken. De partij levert één van de drie wethouders van de gemeente. „Ik merk dat landelijke partijen zich lokaal heel sterk willen profileren. Dat zit samenwerking in de weg, terwijl wij juist door pragmatisch te zijn tot oplossingen komen.”

Er is nog iets dat opvalt in de analyse van de lokale partijen. Als zij het over veiligheid hebben, dan noemen ze andere onderwerpen dan een klassiek rechtse partij als de VVD.

Minder vaak hebben ze het over het aanpakken van criminaliteit of het terugdringen van geweld. Ja, ook zij pleiten regelmatig voor extra politie. Maar de nadruk wordt veel sterker gelegd op het algehele gevoel van veiligheid: durven we zonder problemen over straat? En, zo benadrukken lokale partijen, daarbij is verkeersveiligheid net zo belangrijk als criminaliteit.

De aanpak van gevaarlijke kruispunten en de aanleg van aparte fietspaden staan prominent op de agenda, en lokale partijen noemen ook vaak buitengewoon opsporingsambtenaren (boa’s), die ‘kleinere’ overtredingen en vergrijpen oppakken, zoals parkeeroverlast, hondenpoep of het dumpen van afval.

Lees ook: ‘Politici in Den Haag: eis een rol op

Aandacht voor ouderen

Bij Gouda Positief, na D66 de tweede partij van Gouda, komen volgens fractievoorzitter Johan Weeber kiezers van SP tot VVD samen. Net als veel andere lokale partijen combineert de partij een sociaal profiel met een sterke focus op veiligheid. „Oplossingen van lokale problemen zijn vaak niet zo politiek ingegeven”, denkt Weeber.

Ook Gouda Positief gaat voor het bepalen van de koers vooral te rade bij de achterban. Dat heeft bepaalde gevolgen: „Wij doen bijvoorbeeld weinig aan duurzaamheid. Dat leeft onder onze kiezers gewoon totaal niet.”

Naast de meer pragmatische aanpak hebben lokale partijen nog een belangrijke troef in handen: zij richten zich nadrukkelijker dan landelijke partijen op oudere kiezers. En dat doen ze niet alleen in regio’s die vergrijzen, maar tevens in de Randstad, waar lokale partijen die voor ouderen opkomen – zoals de Ouderen Partij in Den Haag – succesvol blijken.

Maar ook lokale partijen die zich niet specifiek als ouderenpartij presenteren, noemen senioren bovengemiddeld vaak in hun verkiezingsprogramma. Alleen het CDA heeft het vaker over ouderen, maar verder hebben lokale partijen meer dan alle andere landelijke partijen ideeën over senioren – bijvoorbeeld als het gaat om ouderenzorg.

Een verstandige keuze, blijkt ook uit het laatste Lokaal Kiezersonderzoek. In dat onderzoek, een grote peiling van diverse universiteiten onder kiezers over de gemeenteraadsverkiezingen van 2014, bleek al dat ouderen vaker geneigd zijn om op een lokale partij te stemmen.

Uit dat onderzoek bleek ook dat kiezers van lokale partijen vaker laagopgeleid zijn en gemiddeld een lager inkomen hebben. Ook zijn ‘lokale kiezers’ ontevredener over de dienstverlening in hun gemeente, zoals het openbaar vervoer of de groenvoorziening.

Voor één uiterst lokaal thema hebben lokale partijen in elk geval opvallend meer aandacht: de hond. In hun programma’s komen zorgen over de hondenbelasting veel vaker voor dan landelijke partijen. Afschaffen, of de opbrengst investeren in voorzieningen voor honden, zoals uitlaatveldjes, vinden veel lokale partijen.

    • Wouter van Loon
    • Clara van de Wiel