Populisten winnen in Italië, patstelling dreigt

Volgens de eerste, voorlopige uitslagen wordt het moeilijk een regering te vormen zonder de populistische Vijfsterrenbeweging. Die boekte een ,,historische winst”.

Leider Luigi Di Maio van de Vijfsterrenbeweging verlaat het stemhokje op zondag 4 maart 2018. Foto: Ciro Fusco/EPA

Twee verschillende populistische en eurosceptische partijen zijn de grote winnaars van de parlementsverkiezingen in Italië, volgens nog voorlopige uitslagen. Het is nog onduidelijk of en hoe zij hun resultaat kunnen vertalen in deelname aan een regering. Dit wijst op een politieke patstelling.

Na een campagne die werd gedomineerd door de thema’s werk, migratie en oud versus nieuw - en door de gevoelens van frustratie en woede bij veel kiezers na jaren van economische crisis - heeft ongeveer de helft van de kiezers gestemd voor een populistische partij. De Vijfsterrenbeweging, een anti-systeempartij die zich keert tegen het oude bestel, werd opnieuw de grootste partij, met volgens de eerste voorspellingen ongeveer 32 procent van de stemmen (in 2013 was dat 25,6 procent). De Lega, het voormalige Lega Nord en binnen de centrum-rechtse alliantie een hard-rechtse anti-buitenlanderpartij, boekte de grootste winst: in 4,1 procent in 2013 naar ruim 17 procent nu.

Lees ook: Nog geen enkel zicht op kabinet in verdeeld land

Een woordvoerder van de Vijfsterrenbeweging sprak zondagnacht van een „historisch resultaat” en zei dat zijn beweging „een pilaar van het nieuwe parlement” zal zijn: het zal moeilijk zijn een regering te vormen zonder de Vijfsterren. Deze anti-systeempartij heeft in het verleden een coalitie met een van de ‘oude’ partijen uitgesloten, maar denkt sinds kort hardop na over de mogelijkheid van programmatische akkoorden. „Ze moeten allemaal met ons praten”, zei Alessandro De Battista, een voorman van de partij, zondagnacht. „En ze moeten daarbij onze methodes volgen, van transparantie.”

Harder nationalistischer gezicht

Italiaans rechts krijgt door deze uitslag een harder, nationalistischer gezicht. Voor het eerst sinds 1994 is Silvio Berlusconi, die driemaal premier van Italië was, niet langer de figuur om wie alles draait bij centrum-rechts. Kreeg Forza Italia in 2013 nog zes miljoen stemmen meer dan de Lega, nu is de Lega de grootste partij geworden binnen de rechtse alliantie, met ongeveer 4 procent meer.

Ook vertrouwelingen van Berlusconi hebben gezegd dat de dynamiek van de 44-jarige Matteo Salvini, partijleider van de Lega, die met veel elan surft op onvrede over migratie, een groot contrast vormde met de wat steriele herhaling van eerder gedane beloftes door de 81-jarige Berlusconi. Salvini heeft het land rondgereisd en overal verkiezingsbijeenkomsten georganiseerd, terwijl Berlusconi zijn energie heeft gestopt in interviews voor radio en tv. Berlusconi had zich gepresenteerd als een dam tegen populistische avonturen en optimistisch gezegd dat hij volgend jaar, als het verbod om politieke functies te vervullen voorbij is, weer „beschikbaar” zou zijn. Maar het is duidelijk dat hij, ondanks zijn rijkdom en zijn mediamacht, niet langer meer de lakens uitdeelt op rechts.

De democratische partij PD zakte - volgens de nog voorlopige uitslagen - van 25,4 procent naar onder de 20 procent. De linkse alliantie als geheel daalde van 29 naar 23 procent. Door dit slechte resultaat komt partijleider Matteo Renzi zwaar onder druk te staan. Hij greep vier jaar geleden de macht binnen de partij en begon als premier een ambitieus hervormingsprogramma, maar kreeg te maken met een afscheiding en moest later aftreden – Italiaans links heeft een geschiedenis van broedermoord. Volgens de eerste uitslagen komt de afgescheiden partij net boven de kiesdrempel van 3 procent.

Op basis van deze eerste indicaties wordt, zoals al gevreesd, de vorming van een regering buitengewoon moeilijk. De ‘grote coalitie’ van Berlusconi’s Forza Italia en Renzi’s PD, waar velen in Brussel op hoopten, is onhaalbaar zonder steun van andere partijen. Hoewel door de gecompliceerde kieswet de zetelverdeling er anders kan uitzien dan de percentages, en de twee betrokken partijen de grote coalitie in de campagne hebben afgewezen, lijkt getalsmatig en op veel punten inhoudelijk een kabinet van Lega en Vijfsterren mogelijk - die optie is een nachtmerrie voor Brussel.

Formatie eind maart

Hoewel er de komende dagen veel contacten zullen zijn tussen de politieke leiders, begint de formatie pas officieel na 23 maart. Dan komen de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat voor het eerst in hun nieuwe samenstelling bijeen. De verkiezing van de voorzitters van deze kamers moet dan iets meer duidelijk maken over de bereidheid van partijen om samen te werken. Verwacht wordt dat president Mattarella eind maart, begin april de eerste consultatierondes houdt over de vorming van een nieuwe regering.

Lees ook: De woede vergroten, dat is nu politiek

De nog voorlopige uitslag laat zien hoe groot de behoefte van veel kiezers aan een radicale stap is. „Veel, te veel mensen geloven dat alles beter is dan wat we nu hebben, dat de tafel omgooien de oplossing is”, had dagblad La Repubblica aan de vooravond van de verkiezingen geschreven. En in een ander commentaar: „Italië is veranderd.” Van een land waar veel werd gerelativeerd (al dan niet berustend), compromissen werden gesloten en nauwelijks discussie bestond over de verankering in Europa, is het een land „zonder gemeenschappelijk kompas” geworden waar mensen hard tegenover elkaar zijn komen te staan.

Euroscepsis

Bij de grote winnaars van zondag is de euroscepsis groot. De twee kandidaat-premiers, Luigi Di Maio voor de Vijfsterren en Matteo Salvini voor de Lega, hebben eerder uitgesproken radicale ideeën over een vertrek uit de eurogroep in de ijskast gelegd, maar beiden vinden dat Europa te strenge regels stelt aan de Italiaanse begrotingspolitiek, en beiden zien dat als een beperking van de mogelijkheden voor de economie om weer echt te gaan groeien. In een variant op het ‘America First’ van president Trump vinden zij ook dat Italiaanse bedrijven en landbouwproducten beter beschermd moet worden, ook tegen concurrentie uit andere EU-landen. Beide partijen vinden verder dat er harder moet worden opgetreden tegen migranten zonder geldige papieren.

Lees ook: Bannon duikt op bij verkiezingen Italië
    • Marc Leijendekker