D66’ers tobben over het afgeschafte referendum

D66 probeert zichzelf weer moed in te praten, na alle kritiek over het referendum. ‘We waren altijd al verdeeld over democratische vernieuwing’.

D66-leider Alexander Pechtold tijdens het voorjaars- en verkiezingscongres van D66. Foto Jasper Juinen/ANP

Ze waren toch „de kampioenen van de democratische vernieuwing”? Ja. „En dat blíjven we ook.” Het klonk alsof Thom de Graaf niet alleen het congres, maar ook even zichzelf moest overtuigen. De D66-fractieleider in de Eerste Kamer voelt nog steeds „de opdracht” om Nederland democratischer te maken, zei hij. „En die opdracht laten we niet over aan welke zelfverklaarde redders van het vaderland dan ook.”

Op zaterdag kwam D66 bijeen in Rotterdam. Het liefst had de partij alleen gepraat over de gemeenteraadsverkiezingen, die over twee weken gehouden worden. D66 wil de grootste partij blijven in alle grote steden die vier jaar geleden veroverd werden. Met een campagneboodschap die vertrouwd klonk: tégen „de verdeeldheid van de populisten”, vóór „de verdraagzaamheid van het midden”.

„Wij zijn niet tegen Wilders of Baudet”, zei partijleider Alexander Pechtold. „Wij zijn vóór beschaving. En die was er eerder dan beide heren.”

Er stonden meer typische D66-onderwerpen op het programma. Tweede Kamerlid Pia Dijkstra kreeg tot twee maal toe een ovatie voor haar donorwet, die ze onlangs door de senaat wist te loodsen. En Pechtold greep de Europa-speech van premier Rutte in Berlijn („een boodschappenlijstje aan losse ingrediënten”) aan voor een pleidooi voor méér soevereiniteitsoverdracht aan de EU.

Toch ging het in de wandelgangen en op het podium vooral over een ongemakkelijk onderwerp voor D66: het afschaffen van het raadgevend referendum. Hoe kan het, smalen critici van PVV, SP en Forum voor Democratie al wekenlang, dat de partij van de democratische vernieuwing zijn eigen kroonjuweel in de prullenbak gooit? Tweede Kamerlid Rob Jetten, die de draai uit de formatie had moeten verdedigen in de debatten in het parlement, gaf tegenover D66-leden toe de afgelopen weken „iets grijzer te zijn geworden” van alle kritiek.

Lees ook de reportage over het debat in de Tweede Kamer: Twee oud-leden zien hun kind ‘de referendumwet’ sneven

Het onderwerp democratische vernieuwing zal de partij de komende weken zo goed als zeker blijven kwellen. Op 21 maart is er een, vermoedelijk laatste, raadgevend referendum, nota bene over een onderwerp waar D66 óók een draai heeft gemaakt: de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv). Eerst was de partij ertegen, nu vóór.

Dus voelden alle partijkopstukken zich geroepen zich te verdedigen. Senator Thom de Graaf deed dat door de term ‘kroonjuweel’ te relativeren: D66, zo zei hij, was in de afgelopen decennia „altijd verdeeld” geweest over democratische vernieuwing. „Onder [oud-leider] Jan Terlouw hoorde je er niemand over.” Wie D66 verwijt „verraad te hebben gepleegd aan de geboortepapieren,” aldus De Graaf, „heeft onze geboortepapieren niet gelezen.”

Pechtold zei nog maar eens dat D66 wel degelijk vóór het referendum is – maar dan een écht referendum: bindend en correctief. Het raadgevend referendum noemde hij „een schijnoplossing”: „ontoereikend, verwarrend en vals in gebruik”. Dat had de volksraadpleging over Oekraine in 2016 wel uitgewezen en met het komende referendum „dreigt hetzelfde gevaar”.

De D66-leider hield een warm pleidooi voor het correctieve referendum, dat hij vergeleek met „een noodrem in de trein”. Hij zei er niet bij dat zijn partij onlangs de steun heeft ingetrokken voor de vereiste grondwetswijziging – en dat die in de huidige politieke verhoudingen überhaupt weinig kans maakt.

Ik vind het jammer dat de meeste kiezers niet het verschil in de smiezen hebben tussen een raadgevend en bindend referendum.

Eveline Engels, D66-lijsttrekker in Kerkrade.

Lokale lijsttrekkers hebben uiteenlopende ervaringen, zo vertelden ze zaterdag. De één wordt op straat en op sociale media nauwelijks aangesproken op het afschaffen van het referendum, de ander voortdurend. Maar ze zeggen allemaal: ons kader en onze kiezers zijn verdeeld over de inlichtingenwet. „En ik vind het jammer dat de meeste kiezers niet het verschil in de smiezen hebben tussen een raadgevend en bindend referendum,” zei Eveline Engels, D66-lijsttrekker in Kerkrade.

Wat gaat D66 dan wél doen om de „kampioenen van de democratische vernieuwing” te blijven? Voorzitter Letty Demmers kondigde aan dat de partij het komende half jaar gaat werken aan een ‘visiedocument’. Maar tijdens een deelsessie kwamen D66-leden niet verder dan praten over loting en lokale initiatieven als een ‘coöperatieve wijkraad’.

De sessie werd bijgewoond door Jacob Kohnstamm, oud-staatssecretaris en lid van de staatscommissie Parlementair Stelsel, die plannen maakt om het politieke bestel te moderniseren. Hij is („als D66’er”) niet rouwig dat het raadgevend referendum is gesneuveld: „Het is een totaal fiasco geworden.” Ook de inlichtingenwet acht Kohnstamm ongeschikt voor een referendum: „Veel te ingewikkeld voor een simpele ja/nee-vraag.”

    • Thijs Niemantsverdriet