Waarom staat de noordpool niet op de kaart?

Durf te vragen Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Deze week: hoe kan het dat de noordpool niet op kaarten staat?

Avonturier Neal Mueller haalde in 2012 een wereldrecord. In een team van vier man roeide hij een afstand van 1.000 mijl (ruim 1.600 kilometer) over de Noordelijke IJszee, de langste roeitocht door die oceaan ooit. Het is een bitterzoet record, zegt Mueller. De roeitocht was alleen mogelijk doordat de hoeveelheid zee-ijs in het Noordpoolgebied snel afneemt.

De geografische Noordpool is al 700.000 jaar permanent bedekt met ijs. Maar onderzoekers vrezen dat er binnenkort niet het hele jaar een poolkap zal zijn in het Noordpoolgebied. De meest pessimistische voorspellingen verwachten al binnen enkele jaren een ijsvrije zomer.

Pak je er een wereldkaart bij, dan zie je iets vreemds: het lijkt alsof er überhaupt geen poolkap over de Noordpool ligt. Zelfs op sites als Google Earth en Apple Maps, waar je de wereld in satellietfoto’s kunt bekijken, is de Noordelijke IJszee een wijd open oceaan. Is de poolkap soms al gesmolten?

Dat in elk geval niet. Zelfs op het dieptepunt in 2012 besloeg het zee-ijs in het Noordpoolgebied een oppervlakte van 3,3 miljoen vierkante kilometer, iets groter dan India. Half maart bereikt het ijs zijn hoogtepunt van 15,5 miljoen vierkante kilometer, anderhalf keer Europa.

Landkaarten

Waarom is het ijs niet op de kaart te zien? De simpelste verklaring: de meeste wereldkaarten en globes zijn landkaarten. Zee-ijs drijft en is dus geen land. Bovendien verschilt de hoeveelheid ijs dus flink per seizoen. Moeten kaarten dan de zomer- of wintersituatie tonen?

Een andere verklaring bij kaarten zit in de projectie. Een bol, zoals de aarde, kun je niet zomaar platslaan tot een rechthoekige kaart. Daarbij vindt vervorming plaats. Bij de meest gebruikte projectie worden gebieden die dicht bij de polen liggen behoorlijk uitgerekt. Op de polen is de uitrekking zelfs oneindig. Het exacte punt van de Noordpool kan dus niet op de kaart worden weergegeven.

Google Maps geeft wolken al min of meer live weer

Op de digitale kaarten speelt nog iets anders mee. De ‘satellietweergave’ van deze kaarten toont bij de oceanen helemaal geen foto’s. Er wordt gebruik gemaakt van een bathymetrische kaart, die het reliëf van de zeebodem toont. Op een echte satellietfoto is dat reliëf niet te zien.

Volgens avonturier Mueller zorgt de onzichtbaarheid van het poolijs dat mensen zich minder bewust zijn van het smelten ervan. Hij begon na zijn roeitocht de website FixMaps.org, waarop hij kaartenmakers oproept het zee-ijs rond de Noordpool te tonen. „Kaarten zijn een educatief middel, en het is enorm belangrijk dat jonge mensen leren over de problemen van het Noordpoolgebied.”

Ook Annette Scheepstra van het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen merkt dat mensen weinig kennis hebben over het poolgebied. „Weinig mensen weten dat er zo’n vier miljoen mensen in dat gebied wonen. Hun leefwijze wordt drastisch veranderd door het smelten van het zee-ijs.”

De effecten van klimaatverandering zijn in het poolgebied sneller en heftiger merkbaar. Ook dieren in het poolgebied worden bedreigd door de veranderingen.

Technisch is het niet moeilijk om het ijs op een digitale kaart te tonen. De Amerikaanse National Snow and Ice Data Center publiceert dagelijks gegevens over het ijs rondom de polen. Daarmee zou in theorie zelfs een min of meer live-weergave van het ijs kunnen worden getoond. Op Google Maps wordt dat ook gedaan met wolken. Google zelf meldt desgevraagd: „We hopen de Noordpool in de toekomst ook toe te voegen aan de kaart”.

Correctie (3 maart 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond dat er gebruikt wordt gemaakt van barometrische kaarten. Dit klopt niet. Het gaat om bathymetrische kaarten. Dit is hierboven aangepast.