Tonnen wegsluizen via het incassogat van ING

Spookgeld Er zit een groot gat in het incassosysteem van Nederlandse banken. Een ‘filantroop’ maakt daar grif gebruik van door tonnen te schenken van een ING-rekening die er niet is.

1 De feestelijke presentatie

„Meer dan ooit zijn briljante geesten nodig om ons grote stappen vooruit te helpen. Vandaag zien we daar híer op ónze campus een voorbeeld van.”

Aan superlatieven geen gebrek tijdens de openingsspeech van rector magnificus Thom Palstra. Het is zaterdag 25 maart 2017. In een zaal van de Universiteit Twente wordt een ambitieus ontwikkelingsproject gepresenteerd: het Mobile Solar Powered Park. Het zijn stevige, zelfopblaasbare tenten met zonnepanelen en een aggregaat. De tenten staan binnen no-time en kunnen makkelijk boven rampgebieden worden gedropt en aan elkaar worden geschakeld om kampen te creëren. „Een hele slimme oplossing” voor humanitaire crises, vindt de rector.

De gastenlijst van O&H Concepts, de lokale ontwikkelingsorganisatie achter de tenten, is imposant. De ambassadeurs van Jemen en Saoedi-Arabië zitten in het publiek, samen met hoge diplomaten uit tien landen. Er zijn vertegenwoordigers van Artsen zonder Grenzen, het Rode Kruis en de VN. En met de Europese topman van de grote Chinese zonnepanelenproducent Hanergy, is ook het bedrijfsleven vertegenwoordigd.

Na een reeks toespraken demonstreert uitvinder Jeroen Rijnenberg de tenten. Nu, bijna een jaar na de kick-off, haalt hij in zijn woonkamer de ontstaansgeschiedenis op. „In 2004 was er een tsunami in Indonesië. Toen hebben wij met de Indonesische gemeenschap geld ingezameld, maar we kregen van de ontwikkelingsorganisaties geen terugkoppeling over wat ermee gebeurde.” Rijnenberg zet een hoog stemmetje op en doet een kritische, oude Indo na: „Wat is er met mijn geld gebeurd, Jeroen?” Toen ontstond het idee om zélf iets te bedenken.

Rijnenberg is een selfmade uitvinder met grote, opblaasbare tenten als specialiteit. Ruim vijftien jaar geleden ontwierp hij zijn eerste model voor een golftoernooi van het hotel in Crans-Montana waar hij werkte. Daarna volgden tenten in allerlei soorten en maten. De grote feesttent van de wielerronde van Almelo is van zijn hand. Voor een Duitse ondernemer ontwierp hij een pop-up-loungebar die wekelijks ergens anders staat en op beurzen in Dubai gebruikt men zijn ‘cube’-tent van 10 bij 10 bij 10 meter.

Zijn laatste exemplaar is dus de humanitaire hulptent die bij de Universiteit Twente feestlijk gelanceerd wordt. Een foto van een trotse Rijnenberg op het dak van zo’n tent, vat de sfeer goed samen. De dag kan haast niet beter verlopen. De genodigden zijn enthousiast. Jemen zegt de tenten bijvoorbeeld te willen gebruiken als mobiele opleidingsplek voor dokters. Bovendien is het financieringsvraagstuk van O&H Concepts in één klap opgelost. Uit het publiek stapt een filantroop in zwart pak naar voren die miljoenen toezegt. Hij wil de opstartkosten voor het produceren van de tenten de eerste drie jaar voor zijn rekening nemen.

2 Het miljoenencontract van de weldoener

De weldoener luistert naar de naam Sedat Savas. Hij heeft Turkse roots en een Twentse tongval. Zijn lange, achterovergekamde grijszwarte haar geeft hem een artistiek voorkomen. Rijke mensen zien er wel vaker excentriek uit, denken Rijnenberg en zijn partner. Wie zijn zij om daarover te oordelen?

Savas presenteert zich via zijn visitekaartje als lid van de Florida International Banking Association, een club waar volgens hem alleen de grootste financiële spelers op aarde lid van zijn. Met een zwarte map onder de arm komt hij langs op kantoor bij O&H Concepts om zijn miljoenengift te bestendigen. De map bevat allerlei bedankjes voor zijn vrijgevigheid. Een kaart van de Hartstichting met „heel hartelijk bedankt voor uw steun!”, een bericht van de Stichting Afrikaanse Albino’s waarin Savas een geweldig 2017 wordt gewenst. Er zit zelfs een handgeschreven kaart bij van Stichting Simavi, waar Savas uitgebreid bedankt wordt voor zijn „bijzondere gift van E 8.000,=”. Het sterkt O&H Concepts in hun geloof in de filantroop.

Ze tekenen gedetailleerde contracten voor de betaling van tenten voor de komende jaren. Savas zegt dat hij de toegezegde bedragen niet kan overmaken, maar per automatische incasso van zijn zakelijke rekening wil laten afschrijven.

Vanaf dan gebeuren er rare dingen. Het is april en het eerste geld moet worden bijgeschreven, maar dat verloopt niet soepel. Eerst lukt de incasso niet, omdat de juiste handtekening ontbreekt. Vervolgens niet omdat O&H geen zakelijke rekening zou hebben. Als dat allemaal in orde is, slagen de incasso’s vanaf de ING-rekening van Savas wél, maar worden ze op dezelfde dag weer teruggeboekt door de Rabobank – de bank van O&H.

De ontwikkelingsorganisatie snapt er niets van. En Rabobank en ING geven vreemde antwoorden. Eerst heeft de rekening van Savas niet genoeg saldo, daarna zou die opeens überhaupt niet bestaan, terwijl de IBAN-check het tegendeel aangeeft en Savas’ naam en rekeningnummer NL50 INGB 0001 3939 80 toch echt op de O&H-bankafschriften verschijnen.

Gedurende twee maanden worden er via de automatische incasso zes keer forse bedragen van de ING-rekening van Savas overgeboekt op de O&H-Rabobankrekening. Maar omdat die steeds dezelfde dag weer worden teruggeboekt door de bank, kan de ontwikkelingsorganisatie er niks mee. Half juni blijft een overboeking van 682.195,97 euro wél staan. O&H Concepts bestelt meteen voor 150.000 euro de eerste tenten bij de producent.

In retrospect had O&H Concepts dat beter niet kunnen doen. Want Rabobank boekt het geld weer af, omdat de rekening van Savas niet zou bestaan. O&H staat opeens fors in de min. Het bedrijf wordt binnen Rabobank overgedragen aan de afdeling Bijzonder Beheer. Die bevriest de rekening en eist onmiddellijke terugbetaling van de volledige roodstand én de lening die O&H heeft afgesloten.

„U staat nu drieënhalve ton in het rood. Dat moet worden terugbetaald”, stelt Rabobank in oktober tijdens een afspraak op het hoofdkantoor in Utrecht. De bank legt de schuld volledig bij O&H en zegt dat al vroeg is gemeld dat Savas geen rekening bij ING heeft. Rijnenberg wijst ondertussen op allerlei ING-stukken met Savas’ naam en rekeningnummer erop, zo blijkt uit een geluidsopname. „Als de heer Savas geen cliënt is van ING en geen rekeninghouder, waarom stuurt ING dan een brief met het rekeningnummer naar zijn huisadres?” De drie Rabobank-werknemers aan tafel gaan er niet op in. „We stoppen de discussie. U heeft de verdenking op zich geroepen dat u heel bewust en opzettelijk misbruik heeft gemaakt en dat neemt Rabo hoog op.”

Vlak voor Kerst ontvangt O&H bericht dat Rabobank het faillissement gaat aanvragen. Volgens Rabobank is Savas een oplichter en is het de schuld van O&H Concepts dat ze, ondanks waarschuwingen, in zijn verhaal zijn getrapt.

3 Het verhaal van Sedat Savas

Een oplichter? Dat laat Sedat Savas zich niet zomaar zeggen. „ING Bank is de oplichter. Ik heb heel veel geld bij ze, ik kan er alleen niet bij”, vertelt hij op een koude decemberdag voor Hauptbahnhof Münster. „Ik ben op de vlucht”, vervolgt hij. „Als ik naar Nederland ga, sleuren ze me overal mee naartoe waar ze maar willen.”

Savas heeft een stoppelbaard, onder zijn lange zwarte jas draagt hij een grijs kabelvest en overhemd. Verderop, bij een broodjeszaak, doet hij zijn verhaal. Binnen no-time ligt de tafel vol papieren waarmee Savas wil laten zien dat hij héél rijk is en wel degelijk een rekening bij ING heeft. „Ik doneer zo veel. Ik hou van leven en recht en van dieren en natuur”, zo verwijst hij naar de stapel bedankjes van goededoelenorganisaties voor hem.

Savas heeft het over een loterij die hij heeft gewonnen. Hij toont verschillende officiële brieven, mails en formulieren van ING waarop zijn naam, adres in Enschede én het rekeningnummer staan. Een rekeningafschrift van ING heeft hij echter niet. Maar dat heeft een reden.

Savas is ervan overtuigd dat hem op een zomerdag in 2010 de controle over zijn rekening is afgenomen. Dat ging volgens hem zo: thuis in zijn flat kreeg hij bezoek van een zware delegatie van ING-mannen in pak, officieren van de KLPD uit Driebergen en minister Ivo Opstelten van Justitie en Klaas Dijkhoff (de huidige VVD-fractievoorzitter). „Ze hadden een grote emmer bij zich waar ze mij inzetten”, vertelt Savas terwijl hij heel moeilijk kijkt. „Mijn lichaam werd ontbloot en ze gooiden water en ijsblokjes over mij heen.” Savas heeft inmiddels tranen in zijn ogen. „Ze hebben mij in mijn schouder met iets geïnjecteerd en gedwongen om te tekenen dat mijn rekening onder beheer van het ministerie van Financiën zou komen. Dat heb ik om 4:45 uur getekend.”

Sindsdien werpt ING volgens Savas allerlei barricades op voor hem om bij zijn geld te komen. Hij krijgt bijvoorbeeld geen bankpas. Maar daar heeft hij wat op gevonden: hij kan derden machtigen automatisch te incasseren van zijn ING-rekening. „Ik weet dat ze een machtiging niet kunnen tegenhouden, dus daar heb ik gretig gebruik van gemaakt. Ik laat bijvoorbeeld 50.000 euro naar jou overmaken en dan wij verdelen het geld.” En passant geeft hij via die weg ook geld aan goede doelen.

Soms lukt het, soms niet. En soms gaat het goed mis. Savas vertelt dat hij in 2011 via machtigingen drie Mercedessen betaalde, werd gearresteerd door de politie Enschede en vervolgens een jaar in een psychiatrische inrichting zat.

Om niet weer opgesloten te worden, verblijft Savas al enige tijd in Duitsland. Hij slaapt in een oude caravan op de parkeerplaats voor de deur van zijn „persoonlijk medewerker” Matthias Haas: een frisse, beleefde, boomlange Duitse jongeman die ook aan tafel zit.

4 Voor de rechter in Duitsland

Coesfeld is een slaperig stadje met nog geen 40.000 inwoners in Noordrijn-Westfalen. De rechtbank ligt aan een beekje. Bij de deur staat een metaaldetector. „Het is strafbaar om valse verklaringen af te leggen”, zegt een rechter binnen streng. Savas, een lokale bankmedewerkster en een fraude-expert van ING knikken. Ze worden de gang op gestuurd zodat ze elkaars getuigenissen en die van de verdachte niet horen.

Hier in deze Duitse rechtszaal blijkt dat het Nederlandse incassossysteem waar jaarlijks 250 miljard euro in omgaat grote gaten bevat. Hier geeft ING onder ede antwoord op vragen die het van NRC niet wil beantwoorden. Hoe kan Savas machtigingen afgeven van een rekening die volgens ING niet bestaat? Hoezo stuurt ING hem dan thuis brieven mét dat niet-bestaande rekeningnummer erop? En waarom wordt er ook nog grof geld overgeboekt?

In het verdachtenbankje zit Savas’ persoonlijk medewerker Matthias Haas. Hem wordt witwassen verweten, blijkt uit de tenlastelegging. Van de Nederlandse rekening NL50 INGB 0001 3939 80 werd eind 2016 tweemaal 12.500 euro overgeboekt op Haas’ rekening bij de VR-Bank Wenstmünsterland, na een door Savas afgegeven machtiging. Haas nam dat geld vervolgens op. „Het was mijn salaris.”

De rechter heeft een stapel papieren voor zich met ING-logo’s en trekt geregeld een verwonderde blik tijdens de getuigenis van Nederlander Henk Budding, een fraude-expert van ING. „Dat rekeningnummer bestaat niet meer”, zegt Budding. De rekening is in 2011 opgeheven en op naam van Savas heeft die al helemaal nooit gestaan.

Dat is merkwaardig. Op recente bankafschriften van ontwikkelingsorganisatie O&H Concepts staat het rekeningnummer in combinatie met de naam van Savas. En op de bankafschriften van Matthias Haas is dat precies zo. Daarnaast ontvingen zowel O&H Concepts áls Haas forse geldbedragen van de ING-rekening.

„U zegt dat de rekening niet bestaat en niet van de heer Savas is. Waarom krijgt hij dan in 2017 deze mededeling?”, vraagt de rechter, terwijl hij een ING-brief aan Savas uit juli 2017 laat zien mét het rekeningnummer erop.

Budding is even stil. Dan geeft hij een antwoord dat niet strookt met het door ING gecultiveerde imago van hypermoderne fintech-bank. ING profileert zichzelf tegenwoordig als technologiebedrijf, maar achter de schermen blijkt het de meest basale computerzaken niet op orde te hebben. Budding antwoordt dat de brief hoogstwaarschijnlijk „automatisch” is opgesteld nadat Savas de gegevens online invulde. Dat kan zonder in te loggen, zegt hij. ING controleert niet of die online ingevulde gegevens ook kloppen.

Hetzelfde geldt voor het incasso-machtigingsformulier met streepjescode dat de fraude-expert daarna wordt voorgehouden. „Er zijn veel afdelingen bij ING”, vertelt Budding, en die opereren nogal onafhankelijk van elkaar.

„Als dit rekeningnummer niet bestaat, hoe kan er dan 12.500 euro afgeboekt worden? Ziet de bank dat dan niet?”, vraagt de advocaat van Haas vervolgens. „Nee”, antwoordt Budding. „Bij zo’n incasso gaat het bedrag, ook als de rekening niet bestaat, eerst naar de ontvanger.” Pas daarna controleert de bank of de transactie klopt en wordt geprobeerd die terug te draaien. „Ik ben fraude-onderzoeker en dit is een veel voorkomende truc. Mensen vragen incassocontracten aan en misbruiken dit systeem. Meestal is het geld dan weg. En dan heeft ING of een andere bank schade.”

De uitleg wordt ondersteund door een brief van Rabobank aan O&H Concepts waarin Rabobank stelt dat het geld eerst van een ING-tussenrekening wordt afgeschreven en dat pas daarna wordt gekeken of de rekening überhaupt bestaat en of het saldo toereikend is. Het enige dat voor een overboeking gecheckt wordt is of het IBAN-rekeningnummer bestaat uit een theoretisch mogelijke cijfer- en lettercombinatie.

Haas gelooft er helemaal niets van, zegt hij na afloop van de zitting op de gang „Het kan toch niet dat ze geld overmaken van een rekening die niet bestaat? Als dat waar is, dan word ik miljonair. Dan kan iedereen frauderen.”

5 De fraudegevoeligheid van het incassosysteem

ING en Rabobank willen geen vragen beantwoorden over de fraudegevoelige inrichting van hun incassosysteem. Ook Betaalvereniging Nederland geeft niet thuis.

Opvallend is dat uit antwoorden van de belangrijke European Payments Council blijkt dat de wijze waarop de Nederlandse banken te werk gaan niet in lijn is met de voorschriften van de Single European Payments Area (SEPA). „De bank moet controleren of er voldoende geld op de rekening staat”, stelt een woordvoerder in een uitgebreid schriftelijk antwoord. ING en Rabobank zijn net zoals 73 andere Europese banken en instellingen aangesloten bij de European Payments Council. De wijze waarop de Nederlandse banken te werk gaan „is geen algemene praktijk” aldus de woordvoerder. „Veel” Europese banken schrijven het geld echter direct van de rekening af en schieten het dus niet eerst voor, zonder goede controle, zoals in Nederland gebeurt.

Ondernemer Fons Schirris noemt het incassogat „ontluisterend”. Schirris schreef in 2002 een boek waarin hij het gemak van incassofraude aantoonde en liet zien dat door banken niet gecontroleerd werd of er wel een machtiging was afgegeven. Hij liet door een failliet bedrijf 739.345 euro afschrijven van 93 rekeningen, waaronder die van de VVD en Philips. „Deze kwestie is nóg gekker. Als je gaat pinnen en je onvoldoende saldo hebt, krijg je niks mee. Maar als je tonnen incasseert, gaat het blijkbaar zonder te kijken. Dat is totaal gestoord.”

De situatie doet hoogleraar internetveiligheid Michel van Eeten van de TU Delft denken aan klassieke cheque-fraude, waarbij pas later blijkt dat cheques ongedekt zijn. „Misbruiken van tijdsverschil tussen betaling en controle is een bekende fraudevorm.” Hij ziet „voors en tegens” van het voorschieten van de incassogelden. Kritischer is hij op de controlemechanismen die ING heeft ingebouwd die moeten voorkomen dat er ‘zomaar’ incasso’s kunnen worden aangemaakt. „Daar wil ING niets over zeggen, maar er lijken gaten in te zitten. Als jij mensen incasso’s laat genereren waar ze geen recht op hebben, dan wordt het een soort roulette. Op zijn minst moeten de banken de incassant expliciet waarschuwen dat het geld een voorschot is en dat de betaling nog kan worden teruggedraaid.”

André Vermeulen van de Fraudehelpdesk roept de Nederlandse banken op om systemen beter in te richten en het proces rond incasso’s „aan te scherpen”. „ Zeker in het licht van de situatie elders in Europa waar de truc met automatische overschrijvingen kennelijk niet werkt.”

ING sprak in de Duitse rechtszaal van een „veel voorkomende” fraudetruc. Hoeveel geld ermee wordt verduisterd, valt niet objectief vast te stellen. In 2016 werden twee broers nog veroordeeld voor een fraude van 11 miljoen met incasso’s. In hetzelfde jaar bedroeg volgens de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) de totale schade door fraude in het betalingsverkeer (inclusief internetbankieren) 10,2 miljoen euro. Maar dat bedrag komt tot stand op basis van wat de banken zelf opgeven en wordt niet onafhankelijk geverifieerd.

Nadat Rabobank aangifte tegen hem deed procedeerde Schirris tot aan de Hoge Raad. Hij werd uiteindelijk schuldig bevonden aan valsheid in geschrift, maar kreeg geen straf opgelegd omdat hij volgens de rechter een misstand aan de kaak stelde. Schirris wordt er moedeloos van dat banken het incassosysteem niet wezenlijk veiliger maakten sinds vijftien jaar geleden aan de bel trok. „Het is nog steeds een open portemonnee.” Volgens Schirris moet iedereen zich dat aantrekken omdat banken de incassoverliezen gewoon doorberekenen aan hun klanten. „Wij betalen dit.”

    • Camil Driessen