De woede vergroten, dat is nu politiek

Italië Veel Italianen gaan zondag stemmen voor radicale verandering. In gesprek met kiezers op een reis van zuid naar noord. ‘Italianen eerst. Als er nog iets overblijft, gaan we migranten helpen.’

Aanhangers van de Vijfsterrenbeweging en lijsttrekker Luigi di Maio bij een campagnebijeenkomst in Pomigliano d'Arco, vlak bij Napels. Foto Ivan Romano/Getty Images

Gianluigi Aglione (58) is ingenieur bij een bouwbedrijf dat failliet aan het gaan is. Een vriendelijke man in een groene trui die vertelt dat hij vroeger voor de Groenen de huizen langs ging in de verkiezingscampagne, maar dat ze niet op konden tegen de dozen met pasta en andere levensmiddelen die grotere partijen achterlieten. Hij is een tijdje niet meer politiek actief geweest, had genoeg van de „vuile spelletjes”. Maar nu gelooft hij er weer in. Er is een partij die volledige transparantie preekt en een radicale, compromisloze breuk met het verleden: de populistische Vijfsterrenbeweging (M5S).

Die belofte appelleert aan het onbehagen en de mengeling van berusting en frustratie die Italië in zijn greep heeft. In Caserta, iets ten noorden van Napels, is dat voelbaar. Luigi Di Maio, de lijsttrekker van de Vijfsterren, komt spreken in het Teatro Comunale. De zaal puilt uit, en buiten staan honderden mensen die er ook in hadden gewild.

Het zuiden is „incazzato”, zegt Aglione. Boos, met een schuttingwoord erin verwerkt. Over de werkloosheid, de armoede. Over het gif in de grond, resultaat van de deals over gevaarlijk afval die camorristi (de Napolitaanse maffiosi) hebben gesloten met politici. Over de jongeren die hier geen toekomst vinden. Door al die factoren geldt de provincie Caserta als de onleefbaarste van Italië.

Di Maio belooft zijn gehoor afschaffing van 400 wetten, voorop een aantal belastingwetten. Meer kinderbijslag. Bijstand voor wie werkloos wordt – Aglione applaudisseert, want ook hij zit binnenkort zonder baan. Een krachtig weerwoord op de begrotingseisen van Europa. Maar vooral: „Een breuk met het bestaande systeem.”

Critici zeggen dat de Vijfsterren zich rijk rekenen. Nauwelijks ervaring hebben. „Dat is juist goed”, zegt Antonio D’Orologio, een student medicijnen. „Dan zijn ze niet besmet door het oude systeem. Wij hebben slechte ervaringen met ‘mensen met ervaring’.” Hij verwijst naar Vincenzo De Luca, de machtige gouverneur van de regio, een lokale boss van de centrum-linkse Democratische Partij. Die maakte zijn ene zoon wethouder van financiën in Salerno en zijn andere zoon parlementskandidaat. Maar de wethouder moest deze maand aftreden omdat hij dubieuze zaakjes wilde doen met een man die zei namens de camorra te spreken.

Di Maio haakt daarbij aan. Hij is jong, 31 jaar, en premierskandidaat van een jonge partij. Bij de selectie van kandidaten zijn fouten gemaakt. Zijn weerwoord krijgt applaus: „Wij presenteren geen supermensen, maar wel mensen die de wet respecteren. Als mensen de regels overtreden, worden ze geschrapt, hoe veel stemmen ze ook inbrengen.” Hoe hij de camorra wil bestrijden? „Door de corrupte politici naar huis te sturen. De camorra bestaat omdat er corrupte politici zijn.”

Aglione klapt zijn handen blauw. Hij haalt er een vriend bij, Agostino Santillo, ook een ingenieur en namens M5S kandidaat voor een Senaatszetel. „Ik wil niet meer in een statisch land leven, waar niets verandert”, zegt Santillo. Samen luisteren ze knikkend naar Anna Laura Orrico, een andere jonge kandidaat van de Vijfsterren. Ze spreekt over „het verstikkende, frustrerende idee dat het toch niet lukt om een gezin te stichten, dat het irreëel is om te denken dat je op je 35ste een stabiele baan kunt hebben. Daar mogen we niet in berusten.”

Rome - Het verlies van vertrouwen

Domenico De Masi is een veel geciteerde socioloog die ondanks zijn tachtig jaar nog vaak te zien is in de politieke praatprogramma’s. In zijn appartement in het hart van Rome zegt hij dat de kloof tussen de wereld zoals de politiek en media die voorschotelen, en de wereld die mensen dagelijks aan den lijve ervaren – altijd al een thema in Italië – alleen maar groter is geworden. De sociale media maken dit nu in alle hevigheid zichtbaar. „Mensen zijn ontevreden. We hebben vijf jaar linkse regeringen gehad, maar de kloof tussen arm en rijk is alleen maar groter geworden. De focus lag op het produceren van rijkdom, niet op het verdelen van rijkdom.”

Armoede en werkloosheid zijn belangrijke factoren, maar ook het uitblijven van wezenlijke veranderingen. Begin jaren negentig stortte het oude politieke bestel in. Berlusconi beloofde vernieuwing. „Dat bleek bluf”, zegt De Masi. „Maar de genadeklap kwam met Renzi. Eindelijk leek er een jonge, linkse leider te zijn voor wie mensen enthousiast konden worden, iemand die niet door rijkdom of mediamacht aan de macht was gekomen. Hij begon veelbelovend, maar in een paar jaar heeft hij zijn enorme krediet verspeeld.” Volgens De Masi vooral omdat Renzi een in zijn ogen neoliberale koers volgde en alle critici buitenspel zette. „Veel kiezers uit het traditionele electorale bassin van links, werklozen, mensen uit de periferie van de grote steden, kijken nu naar de Vijfsterrenbeweging.”

‘Weg met xenofobie’: een bijeenkomst tegen racisme en fascisme in Rome, afgelopen zaterdag. Foto Christian Minelli/Hollandse Hoogte

De Masi kreeg uit die hoek applaus voor zijn voorstel voor korter werken, om zo meer mensen aan een baan te helpen en een plaats in de samenleving te geven. Hij vertelt meestal links gestemd te hebben, maar aarzelt sterk over de stap naar de M5S. Die beloofde twee jaar terug met burgemeester Virginia Raggi van Rome te laten zien dat ze effectief en eerlijk kon besturen. Op beide punten is het niet gelukt. De Masi: „Al is het natuurlijk buitengewoon moeilijk Rome te besturen.”

De aarzeling van De Masi tekent het onbehagen en het pessimisme onder veel kiezers, zegt schrijver Paolo Di Paolo bij een espresso in een rumoerige Romeinse bar. Hij is 34 jaar, maar ook hij legt meteen een verband met de hoop op verandering die begin jaren 90 in Italië leefde. „Door wat er allemaal niet is gebeurd, hebben de mensen hun vertrouwen in de representatieve politiek verloren”, zegt hij. „Dat proces is nog eens versterkt door de economische crisis van de afgelopen tien jaar.”

“Er hoeft maar dit te gebeuren of mensen springen uit hun vel”

Schrijver Paolo Di Paolo

Enthousiasme voor concrete plannen voor een politiek perspectief, dat ontbreekt volledig in deze campagne. Er is een curieuze mix gegroeid van apathie en nerveuze bozigheid. „Er hoeft maar dit te gebeuren of mensen springen uit hun vel”, zegt Di Paolo. Hij vertelt over een buspassagier die agressief scheldend en duwend een zwarte immigrant vroeg of hij wel een kaartje had – wat de man had. „Van de onvrede wordt een politiek programma gemaakt. Je speelt erop in, zodat de kiezer zich niet vertegenwoordigd voelt door je programma, maar door je woede. Salvini doet dat [partijleider van Lega], de Vijfsterren doen dat. De politicus zegt niet dat hij een instrument heeft om je woede en je onvrede op te lossen, maar juist andersom: nee, je woede moet groter worden. Het gaat om de emotie, niet om de inhoud. Dat is een destructieve vorm van gewelddadig activisme.”

Florence - Indrukwekkende plannen

„Italië is moe”, zegt Laura Molinari, die naar mooie schoenen staat te kijken in een winkelstraat in Florence. „We hebben al zo veel geprobeerd, maar het is steeds mislukt.” Dit is de stad van waaruit Matteo Renzi zijn sprong naar de nationale politiek heeft gemaakt. Hij verzamelde een groep overwegend Toscaanse vertrouwelingen om zich heen en legde, na een paleiscoup tegen een partijgenoot, een indrukwekkende lijst plannen op tafel. Maar ook hier, in de stad waar hij vijf jaar met redelijk succes burgemeester is geweest, is het moeilijk medestanders te vinden.

„Misschien wilde Renzi wel te snel”, zegt Patrizia Scartabelli, lerares Italiaans. „Hij wilde de privileges van leraren afschaffen en hen op hun merites beoordelen, maar die leraren en hun vakbonden wilden daar niet aan meewerken.” Haar held blijft Silvio Berlusconi. Ze herinnert zich hoe ze als zzp’er Italiaanse les aan buitenlanders gaf. „Toen ging het beter. Werk, factuurtje. Werk, factuurtje.”

Giacomo Prandi, die een sigaret staat te roken voor zijn café, vertelt dat hij vroeger links is geweest, maar dat zijn vrienden hem nu verwijten dat hij neofascistische taal uitslaat. „Ik wind er geen doekjes om. Migratie is het grote probleem nu. De mensen die hier komen, brengen ons niets, alleen maar nagemaakte producten en drugs. ”

Prandi vertelt dat hij de gok wil nemen en op de Vijfsterrenbeweging gaat stemmen. „Zij zijn nu de enige vernieuwers. Onervaren? Mensen zeggen dat een stem op die partij een sprong in het duister is. Als een vliegtuig op een berg dreigt te storten, spring ik liever dan dat ik mee te pletter sla. En nu maar hopen dat er een parachute is.”

Alleen Mirko Crini en Alberto Panchini, twee slagers op de Mercato Centrale, vinden dat Renzi nog een kans verdient. „Hij wilde Italië veranderen, maar partijgenoten van de oude stempel wilden de macht niet kwijt. En misschien heeft ook zijn karakter een rol gespeeld. Hij zegt de dingen recht voor zijn raap. Typisch Toscaans.”

Een paar straten verder probeert Michela Gragnani klanten naar binnen te praten bij een restaurant. „Ik ga niet stemmen. Dit is een land van corruptie, van maffia.” Ze heeft een muts op waarop met zilveren letters LUCK staat. Als ik wegloop roept ze me na: „Schrijf maar op: Italië verandert nooit.”

Milaan - Italianen eerst

Immigratie is voor alle partijen een belangrijk issue. De Democratische Partij claimt door akkoorden met Libië de stroom onder controle te hebben gebracht. De Vijfsterren willen eens goed tellen hoeveel immigranten zonder papieren er eigenlijk in Italië zijn. Berlusconi zegt dat hij dat al weet: 630.000 mensen die de afgelopen vier jaar zijn gekomen en die allemaal het land uit zouden moeten worden gezet.

Maar voor de aanhangers van de Lega (voorheen Lega Nord) is dit het allesbepalende thema. Vorige week zaterdag hield ze op het Domplein in Milaan een grote manifestatie. Matteo Costantin, 38 jaar, werkt in een fabriek en vertelt dat zijn vader van 55, een bouwvakker, een probleem aan zijn schouder heeft gekregen en werk zocht op een boerderij. „Maar daar zeiden ze: We nemen liever migranten, die zijn goedkoper.”

“We moeten Italië teruggeven aan de Italianen.”

Daniel Micheli, Lega-secretaris in het stadje Ceriano Laghetto

Salvo Frattini, student: „De EU zadelt ons op met een heleboel regels, maar laat ons stikken als het om de Afrikaanse migratie naar Europa gaat: 90 procent heeft geen recht om te blijven, en wij moeten het vuile werk doen.” Matteo Moltrasio, ambtenaar: „Als iemand het recht heeft om te blijven, mooi. Maar ondertussen zijn er heel veel parasieten die geld verdienen aan de opvang van migranten die niet als vluchteling kunnen worden beschouwd.” Daniel Micheli, Lega-secretaris in het stadje Ceriano Laghetto: „We moeten Italië teruggeven aan de Italianen. Italianen eerst. Als er nog iets overblijft, pas dan gaan we migranten helpen.” Vanaf het podium vat Giulia Buongiorno uit Palermo de partijlijn zo samen: „Het is net als in het vliegtuig. Je moet eerst de zuurstofmaskers op doen om jezelf te kunnen helpen, dan pas de anderen helpen.”

Een campagnebijeenkomst van Lega in Milaan, afgelopen zaterdag. Foto Francesca Volpi/Bloomberg

Dit is niet de gegoede burgerij uit het rijke Noord-Italië die je ziet op de verkiezingsbijeenkomsten van Berlusconi’s Forza Italia. Dit zijn kleine zelfstandigen, kleine ondernemers, veel boeren ook („Waarom hebben we zo veel Duitse melk hier?”). Ze zeggen dat ze klem zitten. Te veel bureaucratie, te hoge belastingen(lijsttrekker Salvini belooft een flat tax van 15 procent, 8 procentpunten minder dan zijn bondgenoot Berlusconi). Die onvrede richt zich op immigranten en voor een belangrijk deel ook op de Europese Unie. De migranten krijgen alle steun, roept lijsttrekker Salvini, terwijl vijf miljoen mensen in absolute armoede leven en drie miljoen zonder werk zitten. En de EU, die splitst ons sinaasappels uit Marokko in de maag, olie uit Tunesië, terwijl we dat allemaal zelf hebben. Die stelt regels waardoor we toestemming in Brussel moeten vragen om de slachtoffers van een aardbeving te helpen. Die is er de schuld van dat multinationals hier fabrieken sluiten omdat ze in een ander EU-land goedkopere arbeidskrachten kunnen vinden.

Ook buiten de Lega ervaren veel Italianen de Europese afspraken als een keurslijf dat de ontwikkeling, of het herstel, van het land in de weg staat. Salvini: „We moeten weer hoop krijgen, vertrouwen in de toekomst van Italië. Voor mij zijn de belangrijkste cijfers over de stand van ons land niet de spread (het verschil tussen de Duitse en de Italiaanse rente, ML) of het begrotingstekort, maar de vraag hoeveel kinderen er worden geboren en hoeveel jongeren terugkeren.”

Hij krijgt een enorm applaus.