Volle wachtkamers in de winter, maar Britten zijn trots op hun zorgstelsel

Verenigd Koninkrijk

De NHS, nationale gezondheidszorg, barst uit zijn voegen. Maar een serieuze discussie over aanpassing van het systeem blijft uit.

De wachtkamer bij National Health Service (NHS) in Somerset, Engeland. Foto Christopher Jones/REX/Shutterstock

Op weg naar zijn dienst in het ziekenhuis van Ealing schrok Gurjinder Singh Sandhu zich rot deze winter. Bij het ochtendgloren stond een rij ambulances te wachten om patiënten af te leveren bij de spoedeisende hulp. Een file aan het einde van een drukke dag in de noordwestelijke Londense wijk was Sandhu wel gewend. Nu stonden de ziekenwagens zelfs tijdens de nachtelijke daluren te wachten.

Sandhu: „Binnen tref ik dan een afgepeigerde hoofdverpleegkundige. Ik sla een arm om haar heen en stuur haar naar huis. Ik weet dat zij weet: ik heb niet voor iedereen kunnen zorgen.” Sandhu heeft achttien jaar ervaring als arts en hij is bezorgd. „Patiënten zijn bij ons in veilige handen. Maar vraag soms niet hoe.”

Iedere winter is het raak: de National Health Service raakt overbelast als griepgolven heersen en meer mensen uitglijden. Overvolle wachtkamers, brandbrieven van verpleegkundigen en tienduizenden uitgestelde operaties zijn even onlosmakelijk verbonden met de Engelse winter als mulled wine in de pub of besneeuwde heuvels in Yorkshire.

“Patiënten zijn bij ons in veilige handen. Maar vraag soms niet hoe.”

Arts Gurjinder Singh Sandhu

Zeventig jaar nadat de socialistische premier Clement Attlee regelde dat iedere inwoner alomvattende gezondheidszorg genoot op kosten van de staat, piept en kraakt het systeem. En Brexit veroorzaakt nu extra zorgen. Premier Theresa May wil na uittreden dolgraag een eigen handelsakkoord met de VS. Maar links Engeland vreest dat May Amerikaanse zorgaanbieders en verzekeraar toegang verleent en zo het kroonjuweel van de verzorgingsstaat te grabbel gooit.

In het gemeentehuis van Ealing, dat oogt als een piekfijn Victoriaans kasteeltje maar waar de vloerbedekking meer gat is dan stof, is de woede groot. Op een miezerige dinsdagavond zit de vergaderzaal propvol. De buurt is bezorgd over de achteruitgang van het lokale ziekenhuis. Het hoeft niet te sluiten, maar de afdelingen verloskunde en pediatrie zijn al wegbezuinigd. Tegelijkertijd is er een toestroom van patiënten omdat voorzieningen in aanpalende stadsdelen zijn gesloten.

Minder tijd voor een scan

Ademloos luisteren de toehoorders naar Sandhu en zijn collega Aislinn Macklin-Doherty over de werkdruk. „Als ik twee of drie keer zo veel patiënten moet behandelen, heb ik niet alleen twee tot drie keer minder tijd om scans te bekijken en een diagnose te stellen. Ik kan ook minder lang luisteren naar hun angsten”, zegt de arts.

Te weinig geld is de oorzaak van de jaarlijkse wintercrisis. „De NHS wordt sinds zijn oprichting financieel kort gehouden. In normale tijden is het systeem daardoor uiterst efficiënt: iedere arts, ieder bed wordt benut’’, zegt Roberta Bivins, hoogleraar medische geschiedenis aan Warwick University. „Maar er is nauwelijks rek. Een ziekenhuis heeft rustige momenten nodig om te herstellen.”

De toekomst is een beladen onderwerp. De NHS staat voor meer dan een vangnet van medische zorg: het is een maatschappelijk anker waar Britten trots op zijn. De NHS staat voor de egalitaire samenleving die de Labourregering onder leiding van Attlee creëerde. Om het Verenigd Koninkrijk op te bouwen uit de puinhopen van de Tweede Wereldoorlog leunde Attlee zwaar op de toekomstschets van econoom William Beveridge. Hij schreef dat vijf ‘reuzen van het kwaad’ door de overheid bestreden dienen te worden. ‘Onwetendheid’ via beter onderwijs. ‘Misère’ via sociale woningbouw. ‘Nutteloosheid’ door werkgelegenheid via een genationaliseerde staal- en mijnbouwsector. ‘Armoede’ via sociale zekerheid. ‘Ziekte’ moest aangepakt worden door de National Health Service.

„Het besef dat de NHS cruciaal is geweest voor een moderne samenleving zit diep”, zegt historica Bivins. Daar komt bij dat de NHS belangrijke maatschappelijke rollen vervulde. „In de jaren vijftig en zestig was de eerste plek waar witte Britten mensen uit Zuid-Azië tegenkwamen in hun werk als verpleegkundige of arts.”

Inmiddels verdwijnt betaalbaar hoger onderwijs, wordt sociale woningbouw doorverkocht aan projectontwikkelaars, staan arbeidsrechten onder druk door de opkomst van de gig economy en is privatisering de norm. „Alleen de NHS staat nog”, zegt Bivins in haar kantoortje op de campus van Warwick. „Als de NHS verdwijnt, wordt de kloof tussen arm en rijk hier even diep als in de VS.”

Veel ervaring hebben Engelsen niet met een gezondheidszorg waar verzekeraars en ziekenhuizen concurreren. In de advocaten- en bankierswijken van Londen is het sociaal geaccepteerd te rijden in een benzine-slurpende SUV, in de februarivakantie de winterzon op te zoeken in Dubai. Maar going private, de NHS verruilen voor commerciële klinieken, wordt met scheve ogen bekeken.

Alleen als de NHS een eindeloze wachttijd heeft voor een eenvoudige ingreep, is het maatschappelijk geaccepteerd naar een privé-kliniek te gaan, om honderden ponden te betalen voor een röntgenfoto van je verzwikte enkel.

Het St. Thomas Hospital in Lambeth, Zuid-Londen. Foto Nata Zhekova/ Getty Images

Uitbesteed

Toch stond de Britse politiek — zowel de Conservatieven als New Labour onder Blair — een grotere private invloed toe. De bouw en de exploitatie van NHS-ziekenhuizen wordt uitbesteed aan commerciële bedrijven als Carillion. Toen deze schaduwstaat begin dit jaar failliet ging, lag niet alleen de bouw van nieuwe ziekenhuizen in Liverpool en Birmingham stil. Veertien ziekenhuizen moesten noodmaatregelen treffen om te zorgen dat bedden verschoond werden.

Arts Macklin-Doherty is fel tegen het privatiseren van de verzekering. „Het grootste cadeau is de vrijheid van de NHS. Ik behandel op basis van medische noodzaak. Ik hoef niet te wegen hoeveel een mens waard is volgens een verzekeraar”, zegt ze.

De vrees bestaat dat die gehate financiële afweging na Brexit wel gemaakt moet worden. Amerikaanse onderhandelaars zullen in een handelsakkoord toegang eisen tot interessante sectoren van de Britse economie, zoals de zorg. Donald Trump twitterde in februari alvast dat het Britse systeem van universele gezondheidszorg „failliet is en niet werkt”. Dat wekte woede, want geen Brit wil leven in „een systeem waar 28 miljoen mensen niet gedekt zijn”, reageerde de Britse minister van Gezondheidszorg, Jeremy Hunt.

„Het grootste cadeau is de vrijheid van de NHS. Ik hoef niet te wegen hoeveel een mens waard is volgens een verzekeraar”

Arts Macklin-Doherty

Toch hebben de Tories de schijn tegen zich. Premier May kreeg begin februari stevige kritiek toen ze in het Lagerhuis weigerde uit te sluiten dat de NHS verboden terrein was voor de Amerikanen. „Wij weten nog niet wat de Amerikaanse eisen zijn voor een handelsverdrag”, zei May.

De discussie over hoe de NHS vergrijzing, hogere zorgkosten, en duurdere behandelingen moet verstouwen leidt tot polarisatie. Boris Johnson beloofde tijdens de Brexitcampagne nog dat de NHS zou profiteren van de besparing die Brexit volgens hem opleverde (wekelijks 350 miljoen pond, aldus Johnson). Aan de andere kant van het spectrum voelen linkse activisten zich eindelijk gehoord door Jeremy Corbyn. „Voor het eerst in twintig jaar steunt Labour ons”, schreeuwt activist John Lister, tijdens de protestbijeenkomst in Ealing. Corbyn is voor hem een held, iedere Tory, consultant of gezondheidszorgexpert die zich zorgen maakt over de houdbaarheid van de zorg is een shyster, een oplichter.

Op haar werkkamer in Warwick zucht Roberta Bivins. „Voor Britten is Amerika als kijken naar een horrorfilm. Maar het leidt af van de werkelijke discussie”, zegt de hoogleraar. „De druk op de NHS zal toenemen en er zal een politiek antwoord moeten komen. Meer betalen? Minder zorg verlenen? Niet alles gratis? Een serieuze discussie over gemengde modellen, zoals in Nederland, Duitsland, is zinvoller dan iedere winter politiek opportuun paniekerig doen.”

    • Melle Garschagen