Illustratie Tjarko van der Pol

‘Het voelt als dat bordspel: De Betoverde Doolhof’

Werken over de grens Wie in Nederland woont, maar in België of Duitsland werkt, komt in een wirwar van belastingregels terecht. Hoe gaan grenswerkers daarmee om?

Michael Habets (29) groeide op met de grens. Zijn jeugd bracht hij door in Wallonië, als volwassene woonde hij in Vlaanderen en vorig jaar streek hij met zijn vriendin neer in het land dat op zijn paspoort staat: Nederland. Toch speelde zijn leven zich tot nu toe af op een gebied van tien vierkante kilometer. „Ik woon in het zuidelijkste dorp van Nederland, acht kilometer van het Franstalige dorp waar ik opgroeide”, vertelt Habets. Zijn huis in Vlaanderen lag tien meter van de grens. „Als ik had willen smokkelen, was mijn achtertuin de best denkbare plek geweest.”

In Habets’ omgeving kom je veel ‘grenswerkers’ tegen. Een deel van zijn vriendenkring pendelt elke dag voor hun werk over de grens heen en weer. Toen hij en zijn vriendin naar een vrijstaand huis aan de rand van een nieuwbouwwijk in het Nederlandse dorp Eijsden verhuisden, besloot ook Habets geen werk in Nederland te zoeken. Zijn baan als filiaalmanager van een autoverhuurbedrijf in Luik beviel hem immers prima. Maar met die keuze kwam Habets er óók achter wat het betekent om grensarbeider te zijn.

„Ik kwam in een labyrint van bureaucratie terecht”, vertelt hij. Habets wilde zijn belasting en sociale zekerheidspremies goed regelen, maar kwam erachter dat alles vele malen ingewikkelder was geworden dan voor zijn verhuizing. Neem de vrijstelling van de belasting van personenauto’s en motorrijwielen. „Voor mijn auto was dat een heel gedoe. Die belasting moet je betalen als je een auto importeert, maar omdat ik een grenswerker ben met een auto van de zaak geldt dat dan weer niet. Het duurde tweeënhalve maand voordat ik de vrijstelling kreeg, en al die tijd kon de douane mij een boete opleggen.” Het voelt als dat bordspel De Betoverde Doolhof, zegt Habets. „Voor je gevoel verschuiven de gangen telkens en loopt het pad dan toch weer dood. Instantie A stuurt je naar instantie B, en die stuurt je weer terug naar instantie A.”

Lees ook: ‘Geef grenswerkers belastingkorting’

Een gespecialiseerde boekhouder

Habets is niet de enige grensarbeider. Een half procent van de Nederlandse werkenden pendelt voor zijn of haar werk over de grens, blijkt uit een rapport over grensarbeid van het Centraal Planbureau (CPB) uit 2016. Dat komt neer op ongeveer 40.000 Nederlanders.

En voor die grensarbeiders is het „volstrekt onmogelijk de wirwar van regels over belastingen, sociale verzekeringen en pensioenen te begrijpen”, zegt emeritus hoogleraar fiscale economie Leo Stevens. „Nationale overheden willen te weinig water bij de wijn doen als het gaat om belastingregels. Rond het grensgebied is daardoor een soort houtje-touwtje-wetgeving ontstaan, met regels die niet op elkaar aansluiten.” Wat het nog complexer maakt, legt Stevens uit, is dat belastingrecht en socialezekerheidsrecht twee verschillende rechtsgebieden zijn die nog weleens kunnen schuren. „Dat is binnen één land al ingewikkeld, maar als er nóg een land bij komt, komt de complexiteit in een soort stroomversnelling terecht.”

In een opiniestuk in Het Financieele Dagblad noemde Stevens de grenswerkers vorig jaar september daarom „stille slachtoffers” van de ingewikkelde belastingregels. In het opiniestuk prees Stevens het rapport over de ‘grenswerkersproblematiek’ dat de Vereniging voor Belastingwetenschap vlak daarvoor had uitgebracht. Voor dat rapport keken wetenschappers naar alle hobbels op het pad van de grenswerker en schetsten zij mogelijke oplossingen.

Elke instantie weet wel iets, maar niemand weet het hele verhaal

Een voorbeeld van zo’n obstakel is de hypotheekrenteaftrek. De eigenaar van een huis in Nederland mag de rente over zijn hypotheek aftrekken van zijn inkomstenbelasting. Maar als een grenswerker in een ander land belastingplichtig wordt, is dat niet meer zo vanzelfsprekend. Dat gold ook voor Habets. Hij werkt nog steeds in België, maar heeft tegenwoordig een huis met een hypotheek in Nederland. „In welk land ik de hypotheekrente als aftrekpost mocht opgegeven, was een van de vragen waar ik niet alleen uit kwam”, zegt hij.

En dus ging Habets naar een inloopavond van de Belastingdienst op het gemeentehuis van Eijsden. „Daar kregen we te horen dat mijn vriendin 100 procent van de hypotheekrente mag aftrekken in Nederland, en ik dezelfde hypotheekrente volledig mag aftrekken in België, omdat ik daar belastingplichtig ben.” Een meevaller. Maar een paar maanden later hoorde Habets van zijn boekhouder dat de informatie die de Belastingdienst had gegeven niet strookte met Belgische regels. „In het slechtste geval moet ik alles terugbetalen en krijg ik een boete. Maar ja, dan weet ik voor de toekomst wel hoe het zit.”

Dit soort dingen gebeuren wel vaker, vertelt Habets. „Elke instantie weet wel iets, maar niemand weet het hele verhaal.” Omdat er telkens iets fout ging, besloot Habets een gespecialiseerde boekhouder in de arm te nemen. „Ik betaal er gráág voor om die last niet meer te hoeven dragen”, zegt hij. „Anders was ik nu waarschijnlijk een financiële spookrijder, die niet doorhad wat hij fout deed.”

Economisch nadeel

Het belang van een gespecialiseerde boekhouder is voor grenswerkers groot, zegt Ingmar Pondes, directeur van belastingadviesbureau BonsenReuling en gespecialiseerd in grenswerk aan de Nederlands-Duitse grens. „Bovengemiddeld vaak” krijgt hij een casus op zijn bureau waarbij er al veel is misgegaan doordat een grenswerker een adviseur met te weinig kennis van de Duitse wet inschakelde. Pondes: „Kennis van het Nederlandse recht is écht iets ander dan kennis van grensoverschrijdend recht en kennis van socialezekerheidswetgeving in beide landen. Daar moet je niet in willen beunhazen.”

Uit cijfers van het Centraal Planbureau (CPB) blijkt bovendien dat de obstakels ook nadelig zijn voor de economie in grensregio’s. Eind 2016 onderzocht het CPB de arbeidsmarkt langs de randen van Nederland en kwam tot de conclusie dat de verschillen in taal en cultuur, een slechter transportnetwerk langs de grens dan in het binnenland én de verschillen in belastingsystemen ongunstig uitpakken voor werkenden in grensregio’s. Een combinatie van deze nadelen zorgt voor hogere werkeloosheid en lagere lonen langs de grens. Wanneer de economische belemmeringen zouden wegvallen zou dat ruim 30.000 banen op kunnen leveren, berekende het planbureau. Met name de werkgelegenheid in Zeeuws-Vlaanderen en Limburg zou daardoor flink kunnen toenemen.

De nadelen van het belastingdoolhof drongen ook door bij de Europese Commissie. „Voor bedrijven, werknemers en studenten is het nog steeds moeilijk en duur om wegwijs te worden in verschillende rechtsstelsels”, schreef zij in september 2017. Volgens de Commissie zou een economische groei van 2 tot 8 procent in alle Europese grensregio’s mogelijk zijn.

Ver van Den Haag

Een van de concrete pogingen om de weg door het doolhof aan de Nederlandse grens gemakkelijker te maken zijn de ‘grensinfopunten’. In december vorig jaar openden de provincies Antwerpen en Noord-Brabant feestelijk negen nieuwe infopunten rond de Nederlands-Belgische grens. Grensarbeiders kunnen daar gratis informatie krijgen over wonen, werken en studeren over de grens.

Toch zijn dit niet de oplossingen die uiteindelijk het verschil maken, denkt emeritus hoogleraar Stevens. „Het is een zalf voor de wonden, maar je moet eigenlijk de wonden voorkomen”, zegt hij. Want hoewel de burger op deze manier wat steun krijgt, blijft het probleem bij de grensarbeider liggen. „Het zou beter zijn als de betrokken EU-landen afspreken om de in hun land wonende grensarbeiders als binnenlandse belastingplichtige te zien, zodat de grensarbeider maar in één land belasting hoeft te betalen.” De gemiste of extra belastinginkomsten kunnen de landen dan onderling met elkaar verrekenen. „Op die manier worden de overheden met hun eigen systemen geconfronteerd.”

Met hulp van mijn adviseur heb ik het eerste jaar overleefd, vanaf nu kan het alleen makkelijker worden

Maar in het huidige politieke klimaat is het draagvlak voor méér Europa in veel landen niet aanwezig. Of harmonisatie van de regels er in zit, is dus de vraag. Grenswerker Habets stelt een online programma voor, dat een groot deel van de aangifte zelf invult. „Je hoeft dan alleen nog in te vullen wat de oude situatie was, en wat de nieuwe is”, denkt Habets hardop. „Naar mijn idee moet dat gemakkelijk kunnen, maar ik denk dat het geen prioriteit heeft.”

Grensproblemen liggen ver van Den Haag, zegt ook Stevens. „Ik had gehoopt dat de politiek naar aanleiding van het rapport van de Vereniging voor Belastingwetenschap wel enige actie zou ondernemen, maar bij mijn weten is dat nog niet gebeurd.” Habets kijkt in ieder geval positief naar de toekomst. „Eind november, vlak voordat ik mijn huidige boekhouder inschakelde, zat ik eraan te denken toch in Nederland te gaan werken. Maar met hulp van mijn adviseur heb ik het eerste jaar overleefd. Vanaf nu kan het dus alleen nog maar makkelijker worden.”

    • Gidi Pols