Duitse steden mogen rijverbod voor dieselauto’s instellen

Constitutioneel Hof

De hoogste bestuursrechter in Duitsland geeft steden waar de uitstoot erg hoog is de mogelijkheid diesels te weren. Zo’n verbod is daarmee niet direct van kracht, maar maatregelen zijn waarschijnlijk.

Protest van Greenpeace tegen dieselauto’s, vorige week in Stuttgart. Voor 60 procent van de stikstofoxiden in de lucht zijn dieselmotoren verantwoordelijk. Foto Sebastian Gollnow/AFP

Om de luchtkwaliteit te verbeteren mogen Duitse steden het rijden met vervuilende dieselauto’s in delen van hun gemeente verbieden, ook al bestaat daar geen landelijke regeling voor. Dat heeft de hoogste Duitse bestuursrechter in Leipzig dinsdag bepaald, in een vonnis waar in Duitsland gespannen naar was uitgekeken. De Duitse politiek heeft steeds geprobeerd dieselverboden te vermijden.

Het vonnis betekent niet dat er in Duitse steden nu meteen rijverboden voor personenauto’s op diesel van kracht worden. Maar dat die er komen, wordt nu wel waarschijnlijker. Het stadsbestuur van Hamburg wil binnen enkele weken al in twee straten een verbod voor dieselauto’s instellen.

De rechter heeft bepaald dat rijverboden stapsgewijs ingevoerd moeten worden en dat er uitzonderingen mogelijk moeten zijn voor bijvoorbeeld handwerkslieden. Ook moet de proportionaliteit van de maatregel in de gaten worden gehouden, aldus de rechter, die daarmee liet zien dat een verbod een te zware maatregel is wanneer ergens slechts sprake is van een kleine of incidentele overschrijding van de maximale uitstoot van schadelijke gassen.

Van de 15 miljoen personenauto’s in Duitsland die op diesel rijden, kunnen er meer dan 10 miljoen door rijverboden worden getroffen. Alleen auto’s die voldoen aan de strengste norm voor uitlaatgassen (Euro-6) zijn uitgezonderd.

De leider van de liberale partij FDP, Christian Lindner, noemde de uitspraak van de rechter „een slag tegen vrijheid en eigendom” en „een koude onteigening” van bezitters van dieselauto’s, die straks beperkt kunnen worden in het gebruik van hun voertuig. Maar volgens bondskanselier Merkel gaat het slechts om enkele steden, waar bovendien nog gesproken wordt over verschillende andere maatregelen om de luchtkwaliteit te verbeteren.

De zaak was aanhangig gemaakt door de milieu-organisatie Deutsche Umwelthilfe (DUH). Die eiste dat Stuttgart en Düsseldorf, waar de uitstoot van schadelijke stikstofoxiden duidelijk hoger is dan de Europese grenswaarden, rijverboden voor dieselvoertuigen instellen.

Druk op de auto-industrie

Lagere rechters hadden de DUH eerder al gelijk gegeven, met het argument dat bescherming van de gezondheid van burgers boven de belangen gaat van de gebruikers van dieselauto’s. De deelstaten Baden-Württemberg en Noordrijn-Westfalen gingen daartegen in beroep. Dat beroep is nu verworpen.

Het toestaan van rijverboden in Stuttgart en Düsseldorf heeft grote gevolgen voor de rest van Duitsland, te beginnen met de ongeveer zeventig andere steden waar de al sinds 2010 geldende Europese grenswaarden ook overschreden worden. Tegen zestien van deze steden, waaronder München, Aken en Berlijn, lopen al juridische procedures.

Door een verbod zal de druk op de auto-industrie toenemen om dieselauto’s van betere luchtreinigingsinstallaties te voorzien – een operatie die kostbaar is en volgens de industrie complex. De vraag is wie voor de kosten moet opdraaien: de autoconcerns, de staat of de individuele dieselrijder.

Volgens de voorzitter van de DUH, Jürgen Resch, kan het installeren van betere katalysatoren voor zo’n 1.500 euro per auto worden gedaan. De ADAC, de Duitse tegenhanger van de ANWB, houdt het op 1.400 tot 3.300 euro. Volgens Resch bevestigt het vonnis „het debacle” van het beleid van de regering, die jarenlang eenzijdig partij zou hebben gekozen voor de auto-industrie, in plaats van schonere motoren af te dwingen.

De auto-industrie stelt dat de uitstoot van stikstofoxiden afgelopen jaren door betere zuivering van uitlaatgassen al aanzienlijk is afgenomen. Dat ontkent DUH niet, maar zij wijst erop dat dit vooral te danken is aan de katalysatoren in benzinemotoren. Het ministerie van Milieu heeft berekend dat de uitstoot van stikstofoxiden is afgenomen van 2.900 kiloton in 1990 tot 1.190 in 2015, maar „dit betekent niet dat de gezondheid van de mensen niet meer aan gevaar is blootgesteld”.

De Duitse autoconcerns hebben zich steeds fel tegen rijverboden voor diesels gekeerd. Het regeerakkoord van het nieuwe kabinet dat in de steigers staat, stelt zulke verboden te willen voorkomen.

13.000 voortijdige sterfgevallen

Stikstofoxiden, met name stikstofdioxide, kunnen leiden tot problemen met de luchtwegen en de ogen en ook het risico op hartaanvallen vergroten. In Duitsland zouden hierdoor volgens de DUH jaarlijks bijna 13.000 voortijdige sterfgevallen veroorzaakt worden. Voor 60 procent van de stikstofoxiden in de lucht zijn dieselmotoren verantwoordelijk, en daarvan weer is 72,5 procent afkomstig van personenauto’s.

De Duitse regering staat onder groeiende druk uit Brussel om iets te doen aan de slechte luchtkwaliteit in steden. Tegen die achtergrond opperde Berlijn onlangs om in vijf steden het openbaar vervoer gratis te maken.

Veel gemeentes zien er tegenop om dieselverboden in te voeren, en te moeten toezien op naleving, zonder een landelijke regeling. Ook voor dieselrijders is dat een vervelend vooruitzicht. Niet alleen omdat ze dan per stad moeten weten of er een verbodszone geldt en zo ja, waar precies. Ook moeten ze vrezen dat de waarde van hun auto door rijverboden sterk afneemt. De rechter acht een financiële compensatie niet nodig.

Duitse steden waar al beperkende maatregelen (milieustickers) gelden tegen diesels: