Berlusconi mág officieel niet meedoen aan de verkiezingen, maar doet dat wel

Italiaanse verkiezingen

Silvio Berlusconi wil zondag bij de verkiezingen weer een politieke sleutelpositie veroveren. Hij gedraagt zich braaf. „De sater van vroeger is nu een opa met een hondje.”

Silvio Berlusconi poseert met een supporter tijdens een campagnebijeenkomst in Milaan, op 25 februari 2018 Foto Piero Cruciatti/AFP

„Silvio Berlusconi gaat Italië redden. Hij voorkomt dat het land in handen komt van een groepje avonturiers.” Angelo Menegatti, een ambtenaar van rond de veertig, is helemaal enthousiast nadat hij ruim anderhalf uur met honderden anderen naar Berlusconi heeft geluisterd. „Ik voel dat we gaan winnen.” En, zegt een man die heeft meegeluisterd en snel weer doorloopt: „Daar mogen ze in Europa blij mee zijn.”

Berlusconi is 81 jaar. Na een veroordeling wegens belastingfraude mág hij niet eens kandidaat zijn. Hij is in opspraak geraakt wegens seksfeestjes.

Maar voor zijn aanhangers in het volgepakte Teatro Manzoni in Milaan, eigendom van Berlusconi zelf, maakt dit allemaal niet uit. „Ze vertellen veel leugens over Berlusconi”, zegt Mariastella Gelmini, oud-minister. „Maar hij is de enige garantie voor de stabiliteit van Italië.” En dan citeert ze een ironische uitspraak van Berlusconi dat hij een betrouwbare tweedehands auto is.

Die opmerking komt niet terug in de anderhalf uur dat Berlusconi spreekt. Zwart jasje, zwart overhemd zonder das. Wit gebleekte tanden, het gezicht strak getrokken door plastische chirurgie, de ingeplante haren strak op het hoofd.

Bekijk ook deze fotoserie van de politieke carrière van Silvio Berlusconi

Hij strooit met cijfers en beloftes. Duizend euro pensioen. Ook voor huisvrouwen. Een flat tax van 23 procent onder het motto: minder betalen, iedereen betalen. Geen voorlopige hechtenis voor wie geen geweldsdelict heeft gepleegd. De 630.000 illegalen allemaal weer terug naar huis.

Het duurt even voordat hij op gang komt en zijn verhaal is wat springerig, maar Berlusconi is in vorm. Hij strooit met de vertrouwde grapjes. Gaan auto’s binnenkort zelf rijden en verdwijnen er daardoor banen? „Dan kunnen we twee dingen doen: in het park gaan zitten kijken naar de babysitters van anderen, of zelf iets nieuws verzinnen.”

Maar boven deze grabbelton van beloftes en grapjes hangt een grotere boodschap. Vier dagen voor de parlementsverkiezingen van zondag is de situatie uiterst onzeker. Veel kiezers zijn boos: over de haperende economie, het teleurstellende beleid en de politieke klasse in het algemeen, de grote aantallen migranten. Dat vertaalt zich in steun voor radicale oplossingen: de Vijfsterrenbeweging, een jonge, populistische anti-systeempartij, staat in de laatst gepubliceerde peilingen op tegen de 30 procent. En die partij heeft, onder andere, weinig op met Europa en wil dingen doen die nooit eerder zijn geprobeerd en veel geld kosten.

1994

Foto ANP
1995

Foto ANP
1990

Foto Hollandse Hoogte
2000

Foto EPA
Linksboven: 1994, Rechtsboven: 1995, Linksonder: 1990, Rechtsonder: 2000

Redelijk en verantwoordelijk

Berlusconi is eerder deze maand naar Brussel gegaan met de boodschap dat, gezien de snel slinkende steun voor de regerende centrum-linkse Democratische Partij, hij de enige garantie is tegen politieke avonturen in de derde economie van de EU. Bij zijn politieke vrienden van de christen-democratische Europese Volkspartij is instemmend geknikt. „Silvio? Die is redelijk en verantwoordelijk”, zei EVP-fractievoorzitter Manfred Weber vorige week op bezoek in Rome.

In het Teatro Manzoni borduurt Berlusconi hierop voort. Hij trekt een vergelijking met 1993, toen hij, een machtige mediamagnaat en ondernemer, de politiek in ging om te voorkomen dat „de communisten” aan de macht zouden komen. Nu voelt hij opnieuw „de plicht” om in actie te komen tegen een „gevaarlijke sekte” die „van boven” orders krijgt – een verwijzing naar de controle van komiek Beppe Grillo en internetgoeroe Davide Casaleggio over hun Vijfsterrenbeweging.

Hij haalt er zelfs zijn overleden moeder bij. Die had hem in 1993 gezegd dat ze liever niet had dat hij de politiek in ging, maar dat zij en zijn vader hem niet goed zouden hebben opgevoed als hij niet de moed zou hebben deze stap te zetten „als jij zo sterk de plicht voelt dit te doen voor het vaderland”.

Lees ook een interview met de Italiaanse econoom Carlo Cottarelli: ‘Politici doen alsof Italië zo uit de euro kan stappen’

Privé is privé

Zijn aanhangers joelen en klappen. De seksfeestjes? „Laten we privé-zaken privé houden”, zegt Silvia Azzati, een ambtenaar. „En zijn leeftijd is ook geen bezwaar: hij praat anderhalf uur door zonder één slok water te nemen.” Dat hij wegens zijn veroordeling in 2013 voor belastingfraude tot volgend jaar geen politieke functies mag vervullen? „Hij heeft altijd goede mensen om zich heen”, zegt haar collega Menegatti. Bovendien, zeggen veel aanhangers, heeft justitie Berlusconi steeds om louter politieke redenen vervolgd.

Berlusconi heeft het politiek slim gespeeld. Hij realiseerde zich hoe belangrijk het onder de nieuwe kieswet is om vóór de verkiezingen een alliantie te sluiten: dat vergroot de kans op winst van de zetels, ruim een derde, die volgens het districtenstelsel worden verdeeld. Hij heeft, vaak met hangen en wurgen, een alliantie gevormd met twee kleine partijtjes en met de Lega, door Matteo Salvini omgetoverd tot een antimigratiepartij. De Vijfsterrenbeweging wijst allianties met andere partijen principieel af.

Maar het verbond met de Lega is een grote gok. Die partij is radicaler rechts. De alliantie staat op tegen de 40 procent. Maar als de Lega binnen centrum-rechts de grootste wordt (dat is gezien de peilingen niet onmogelijk), krijgt die de meeste zeggenschap over een eventuele nieuwe regering. En van het idee van Salvini als premier gruwelt Berlusconi.

2003

Foto Yves Logghe/AP
2009

Foto Milo Sciaky/EPA
Links: 2003, Rechts: 2009

Hondjes

Berlusconi heeft ook aan zijn imago gewerkt. Na de rechtszaken wegens zijn bunga-bungafeestjes bleef het imago hangen van een oude sater die op jonge meisjes jaagt, zei historicus Sergio Luzzatto tegen het weekblad l’Espresso. „Daar voel je je ongemakkelijk bij. Maar als het om een opa gaat met een hondje, dan is alles oké.” Berlusconi heeft zich vorig jaar uitgebreid laten fotograferen met zijn hondjes. Het komt terzijde aan de orde in zijn toespraak, als hij voor maatregelen pleit om de acht miljoen katten en tien miljoen honden beter te beschermen. Hij laat overal opinie-onderzoeken op los, met hierbij ook de vraag aan getrouwde vrouwen of ze liever hun man of hun hond kwijt zouden raken. De zaal weet het antwoord wel. „73 procent kiest voor de hond”, beaamt Berlusconi.

Het is paradoxaal. De man die in 1994 als het prototype van een populist gold, werpt zich nu op als de dijk daartegen. De man die veroordeeld is wegens belastingfraude, prijst nu de flat tax aan als een medicijn tegen fraude. De man die in 2001 plechtig in een praatprogramma op tv een „contract met de Italianen” tekende waarin hij van alles beloofde waar vrijwel niets van terecht is gekomen, tekent nu in hetzelfde programma aan hetzelfde tafeltje, uit het magazijn gehaald, weer zo’n contract. De man die heeft geregeerd van 2001 tot 2006 en van 2008 tot 2011 zegt dat de beroepspolitici moeten plaatsmaken voor mensen uit „het echte leven” die van wanten weten. Over het belangenconflict van een partijleider die tevens mediamagnaat en ondernemer is, praat niemand meer – zijn linkse tegenstanders hebben daar ook nooit serieus werk van gemaakt.

2001
Foto Alessandro Bianci/EPA
2013

Foto Alessandro Di Meo/EPA
2017
Foto Angelo Carconi/EPA
2018

Foto Massimo Pinca
Linksboven: 2001, Rechtsboven: 2013, Linksonder: 2017, Rechtsonder: 2018

Alles is vergeven en vergeten

Berlusconi is simpelweg degene „die meer en beter belooft”, schreef de krant La Repubblica enige tijd terug. En in een giftig commentaar vorige week: Italië heeft geen politiek geheugen, „alles is vergeven, alles is vergeten” en Berlusconi is „de biografie van een natie.” Wat rest, schrijft de krant, is een oude uitspraak van de zanger Giorgio Gaber: „Ik ben niet bang voor Berlusconi als persoon, maar voor de Berlusconi in mij.” In het Teatro Manzoni zegt Angelo Pro, een gepensioneerde winkelier: „Hij heeft zo veel voor elkaar gekregen. Ik zou wel wat meer van Berlusconi willen hebben.”

Wegens gebrek aan mogelijkheden gaan tienduizenden Italianen naar het buitenland. ‘Italië is een geblokkeerde samenleving.’ Lees daarover: Italië is geen land voor jonge mensen

Naast Berlusconi zijn er drie hoofdrolspelers in de campagne