China moet nog wennen aan de idee van een nieuwe keizer

Xi Jinping

China bereidt zich voor op een lange regeerperiode van ‘keizer’ Xi. Een sterke leider zorgt voor duurzame voorspoed, is de gedachte.

Een bewaker dommelt in een boekwinkel in Beijing, waar boeken van de hand van Xi Jinping te koop zijn. Foto Roman Pilipey/EPA

De lijst met verboden woorden wordt langer en langer. De Chinese censor draait overuren op het sociale medium Weibo. President Xi Jinping aanduiden als ‘keizer’, na de recente aankondiging dat de limiet van twee presidentiële ambtstermijnen uit de Grondwet wordt gehaald, mag niet meer. Animal Farm, het boekje van George Orwell waarin communistische leiders worden vergeleken met boerderijdieren (‘iedereen is gelijk, sommigen iets meer dan anderen’) mag ook niet meer. Woordspelingen op ‘troon’ of heel eenvoudig ‘oneens’, worden ook verwijderd van Weibo.

De grondwetswijziging werd zondagmiddag onverwachts bekend gemaakt op een lijst met amendementen die het nationaal volkscongres – het door de Communistische Partij gedomineerde Chinese parlement – volgende week naar alle waarschijnlijkheid zal goedkeuren.

In 2013 werd Xi Jinping president. Zijn herbenoeming volgende week geldt als formaliteit sinds hij in oktober op het partijcongres werd herkozen als partijleider. Tijdens die bijeenkomst van de Communistische Partij werd bekendgemaakt dat zijn ‘Gedachtengoed over socialisme met Chinese kenmerken voor een nieuw tijdperk’ in de Grondwet zou worden opgenomen.

Propaganda

Dat toonde al aan dat Xi binnen de partij minstens zo hoog in aanzien staat als Mao Zedong, de stichter van de Volksrepubliek. Maar populair als hij is, toch zou hij volgens de Grondwet na afloop van zijn tweede termijn in 2023 toch echt moeten aftreden. Het hoofd van Xi Jinping prijkt op menig gebouw, zowel in de stad als in de verre uithoeken van het platteland. Chinezen zijn de afgelopen jaren wel gewend geraakt aan de propaganda rondom hun president, maar deze nieuwe stap laat hen niet koud.

Xi Jinping, partijleider en president van China Foto Wu Hong/Epa

Op WeChat refereert een studente aan de mislukte hervormingen die keizer Guangxu aan het einde van de 19de eeuw wilde doorvoeren om China niet uit elkaar te laten vallen: „Het is als de grote revolutie van 1898. Hahaha! (Maar ik kan er niet om lachen.)” Een homoactivist zegt: „Lang leve de kernleider”. En een politiek wetenschapper haalt de herinnering op aan militair leider Peng Dehuai die zich op een partijtop kritisch uitliet over Mao Zedong en daarop werd afgerekend. „Waarom durft niemand zich uit te spreken”, vroeg Peng. De wetenschapper krijgt er kippenvel van, zegt hij in zijn WeChat-bericht.

Heel uitgebreid durft niemand op de ontwikkeling in te gaan. Een enkeling laat zich niet het zwijgen opleggen. Li Datong, een voormalig hoofdredacteur van een partijblad, richt zich tot de gedelegeerden die volgende week voor het voorstel moeten stemmen. „Jullie zijn door ons gekozen. […] Ik roep jullie dringend op om afwijzend te stemmen.”

De limiet van twee termijnen voor een president staan in de Grondwet die in 1982 onder opperste leider Deng Xiaoping is ingevoerd. Met het desastreuze leiderschap van Mao Zedong nog vers in het achterhoofd, werd de limiet ingesteld opdat geen enkele leider zichzelf nog boven de wet en boven de Communistische Partij kon stellen.

Het nodige gekonkel

De partijtop schoof sindsdien telkens een president naar voren. Dat zogeheten collectieve leiderschap bracht ook het nodige gekonkel met zich mee, maar een al te autocratisch leider zag zijn termijn in ieder geval begrensd tot acht jaar. Xi’s voorgangers Hu Jintao en Jiang Zemin hebben zich daar keurig aan gehouden.

Het is de belangrijkste basis voor de vooruitgang die China sindsdien gemaakt heeft, schrijft voormalig hoofdredacteur Li in zijn brief. Het schrappen van de limiet „betekent teruggaan in de geschiedenis en het wederom zaaien van chaos in China, wat voor onvoorstelbare schade zal zorgen”.

Een onbeperkt presidentschap maakt Xi „veel machtiger”, zegt Shi Yinhong, politicoloog aan de Volksuniversiteit in Beijing. „Het collectief leiderschap is voorbij, het is nu kern leiderschap.”

Shi refereert aan de benoeming van Xi Jinping tot ‘kernleider’ van China in 2016. Wat hij precies bedoelt wil hij, mogelijk uit angst voor gevolgen, over de telefoon niet uitleggen.

Foto's van president Xi Jinping en Mao Zedong in een straat in Shanghai. Foto Aly Song/Reuters

In het buitenland reageerden China-deskundigen geschokt op de voorgestelde grondwetswijziging. Xi’s toegenomen macht doet hoogleraar aan New York University, Jerome A. Cohen vrezen voor repressie zoals onder Joseph Stalin. „Hopelijk gaat Xi niet over tot massa-executies”, schrijft hij in een blog. China was al een eenpartijstaat, maar stevent nu keihard af op een dictatuur. „Ik heb er geen enkele moeite mee om hem een dictator for life te noemen”, zei de Amerikaanse China-specialist Susan Shirk in The Guardian.

Veel voorspoed

De Engelstalige publicatie van China Daily verdedigt de beslissing. In een commentaar stelt de krant dat „sterk leiderschap” het land veel economische en politieke voorspoed heeft gebracht.

Sterk leiderschap moet men niet verwarren met dictatorschap, menen ook andere deskundigen.

De Chinese president regeert de eerste vier jaar in de schaduw van zijn leermeesters, en de laatste vier jaar in de schaduw van zijn opvolger. Xi krijgt nu onbeperkt de tijd om zijn visie voor een zelfbewust, welvarend China na te streven, nuanceert Hu Xingdou, economiedocent aan het Beijing Institute of Technology. „Er lagen altijd al mooie beleidsvoorstellen, maar die werden niet voortvarend genoeg doorgevoerd. Voor hervormingen is een concentratie van macht nodig.”

In plaats van het collectieve leiderschap gaat de Communistische Partij nu naar „een centraal persoon” in het centrum van de partij, denkt de Nederlandse wetenschapper Frank Pieke. „Xi heeft hiermee de zekerheid gekregen om zijn plannen ook daadwerkelijk te verwezenlijken.”

Volgens Pieke wil Xi de Communistische Partij juist versterken, en maakt hij vooralsnog geen aanstalten om erboven te staan – zoals Mao deed. Politicoloog Ivan Rasmussen van de New York University campus in Shanghai reageert ook afwachtend op het voorstel. „Velen beschrijven het als een stap van Xi zelf, maar we weten niet wat de motivering erachter is. Het is nog onduidelijk wat het echt betekent.”

„Meer intolerantie en dictatoriale trekjes”, liggen voor de hand, denkt Pieke. Maar bij het uitvoeren van zijn plannen zal hij vast vijanden maken en opstapelende belangen zullen het steeds moeilijker maken om af te treden als dat niet hoeft, zegt hij. Xi is machtiger, maar ook kwetsbaarder - want met alleenheersers loopt het zelden goed af.