Working class-acteur Oldman verdient die Oscar

Achtergrond Generatiegenoten Gary Oldman en Daniel Day-Lewis zijn dit jaar beiden genomineerd voor een Oscar. Kan Oldman een 3-0 achterstand ombuigen naar een stand van 3-1?

Gary Oldman als Britse premier Winston Churchill.

‘Dit is niet hoe mensen in Londen praten”, zei Gary Oldman tegen regisseur Stephen Frears tijdens zijn auditie voor My Beautiful Laundrette (1985). Oldman zag af van de rol van de rechtse, racistische Johnny die verliefd wordt op de Pakistaanse jongen die een wasserette bestiert. Een rol die vervolgens naar Daniel Day-Lewis ging, die ermee doorbrak. Vier jaar later won Day-Lewis zijn eerste van drie Oscars, voor My Left Foot (1989).

Oldman (1958) en Day-Lewis (1957) zijn generatiegenoten die veel gemeen hebben: beiden groeiden op in Londen, begonnen hun loopbaan in het theater en braken midden jaren tachtig door met opvallende filmrollen. Beiden zijn ook acteurs die kameleontisch in hun rollen verdwijnen, iets waar de Academy, die de Oscars uitdeelt, altijd gevoelig voor is. Er zijn echter twee cruciale verschillen: hun achtergrond en prijzenkast. Gary Oldman komt uit een arbeidersmilieu en had een alcoholistische vader, Daniel Day-Lewis is van goede komaf, zijn vader was ‘poet laureate’ en zijn moeder actrice. Beiden zijn dit jaar genomineerd voor een Oscar, waarbij Oldman een 3-0 achterstand kan ombuigen naar een stand van 3-1.

Bolle wangen en flinke onderkin

Day-Lewis is genomineerd voor zijn hoofdrol in Phantom Thread, Oldman voor zijn rol als Britse premier Winston Churchill aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog, in de film Darkest Hour. Gelukkig is het team dat verantwoordelijk is voor zijn make-up ook genomineerd, zonder hen had Oldman nooit de overtuigende transformatie tot staatsman Churchill kunnen maken. Vooral de gezichtsprotheses – bolle wangen en flinke onderkin – met toefjes achterovergekamd haar en de ‘fat suit’ die Oldman draagt, zorgen ervoor dat hij vrij goed op Churchill lijkt. Toch is het een rol waarin ook doorschemert hoe goed Oldman is als acteur. Dat heeft te maken met motoriek, stemgebruik en oogopslag.

Regisseur Joe Wright filmt een aantal maal Churchills karakteristieke tred: licht voorovergebogen loopt hij gedecideerd door de gangen van de War Office. Het beeld illustreert de daadkracht van de Britse premier en zijn zelfvertrouwen, al was dat soms een spel. Oldman trekt alles uit de kast om hem in al zijn grilligheid neer te zetten, soms arrogant, dan weer kwetsbaar.

Twee poses vallen op. Zo heeft hij vaak de handen in de zij of gebruikt hij ze om de lapellen van zijn kostuum vast te pakken. Opnieuw houdingen die vastberadenheid uitstralen. Maar het is vooral Oldmans stemgebruik en oogopslag die indruk maken. Zo kijkt hij een beetje over zijn bril heen, zijn omgeving vorsend. Darkest Hour suggereert dat Churchill succesvol was omdat hij zo geweldig kon oreren. Zijn opzwepende speeches vormen de kern van de film en Oldman is hier op zijn best. Een Oscar kan hij bijna niet mislopen, al was het maar omdat deze deels ook een goedmakertje is, een bekroning voor zijn hele loopbaan.

Lees hier de recensie van ‘Darkest Hour’: Gary Oldman is echt Churchill

Die loopbaan is grillig. In Sid and Nancy (1986), zijn eerste grote filmrol, was hij fantastisch als tragische Sex Pistols-bassist en junkie Sid Vicious. Een jaar later liet hij een andere kant van zichzelf zien als de homoseksuele toneelschrijver Joe Orton in Prick Up Your Ears. Oldman vertrok al snel naar Amerika, waar hij zichzelf met memorabele bijrollen, zoals Lee Harvey Oswald in JFK (1991), op de kaart zette. Het resulteerde in de hoofdrol in Dracula (1992), waarin Oldman titelheld Dracula speelt als geile graaf. Daarna werden het weer bijrollen, meestal schurken die behoorlijk over the top werden neergezet, denk Léon (1994). Working class-acteur Oldman nam ook iets te vaak rollen aan om de schoorsteen te laten roken. Bij het grote publiek bleef hij bekend door bijrolletjes in blockbuster-franchises. Oldman speelde Sirius Black in enkele Harry Potter-films en politiecommissaris James Gordon in Christopher Nolans Batmanfilms. Daarnaast was Oldman vaak negatief in het nieuws. Hij verdedigde Mel Gibson ten tijde van diens dronken antisemitische tirades – beiden waren ooit alcoholist – en werd beschuldigd van huiselijk geweld: hij zou zijn ex-vrouw hebben geslagen.

Oldman heeft één ding voor op concullega Daniel Day-Lewis, naast bijna drie keer zo veel rollen. In 1997 schreef en regisseerde Oldman zijn enige film tot nu toe, het autobiografische Nil By Mouth.

Deze lovend ontvangen, compromisloze film over een gezin dat lijdt onder een alcoholistische, terroriserende vader haalde ten onrechte nooit de Nederlandse bioscoop. Als Oldman de Oscar wint, is dat voor hem hopelijk voldoende aanmoediging om verder te gaan als regisseur. Naast sterke filmrollen natuurlijk.