Mies Bouwman, onbetwiste tv-koningin van Nederland

Mies Bouwman 1929-2018

Ze was een van de pioniers van de Nederlandse tv, en was in haar gloriejaren populairder dan de koningin. Maar ‘Onze Mies’ wilde dat haar kijkers haar als gelijke zagen.

Mies Bouwman presenteert De Grootste Bingo Show Ooit met veel Nederlandse artiesten in Ahoy Rotterdam.
Foto Robert Vos/ANP

De maandagmiddag op 88-jarige leeftijd overleden Mies Bouwman was de laatste van de pioniers die in 1951 met de Nederlandse televisie begonnen. Ze werkte er langer dan wie ook. En ze groeide uit tot de onbetwiste tv-koningin van ons land, die in haar gloriejaren menigmaal de echte koninginnen Juliana en Beatrix achter zich liet als in enquêtes werd gevraagd wie de populairste vrouw van Nederland was. In feite valt de Nederlandse tv-geschiedenis in twee delen uiteen: de eerste 43 jaar waarin Mies Bouwman het meest vertrouwde gezicht van iedereen was, en de laatste twintig jaar die we het Mies-loze tijdperk kunnen noemen. Maar helemaal Mies-loos waren ook die latere jaren niet, want ze dook nog regelmatig als graag geziene eregast op in allerlei programma’s.

Zelf had Mies Bouwman een hekel aan haar koninginnentitel. „Een Nederlandse ster is een landgenoot”, luidde haar credo. Waarmee ze heel precies aangaf hoe de Nederlandse kijker zijn sterren wil zien: als gelijken. Ondanks haar status bleef ze bij haar miljoenenpubliek het vertrouwde gevoel oproepen dat ze Onze Mies was. Het kwam van twee kanten: zij werd massaal omarmd, en tegelijk omarmde zij al haar kijkers, uit welke maatschappelijke hoek ze ook afkomstig waren. Ook de programmaserie In de hoofdrol, waarmee ze in 1993 afscheid nam, was nog het best bekeken programma van die tijd. Terwijl het publiek toen, mede door de komst van de commerciële tv, allang was uitgewaaierd over veel meer zenders dan vroeger.

Geen overspannen verwachtingen

Foto Jaco Klamer

Haar tv-debuut maakte de 21-jarige Miesje Bouwman op 16 oktober 1951, op de eerste uitzendavond van de KRO, veertien dagen na de officiële start van de Nederlandse televisie. Een maand eerder had ze, als dochter van de KRO-secretaris, een test afgelegd voor de functie van omroepster. Ze werd aangenomen op voorwaarde dat ze geen overspannen verwachtingen zou hebben, aldus haar aanstellingsbrief: „Mocht na enige tijd blijken dat de praktijk van het aankondigen der televisieprogramma’s toch zwaarder voor U is dan U of wij verwachten, dan is U ongetwijfeld sportief genoeg om in te zien, dat wij dan een proef zullen moeten nemen met een andere candidate.” Haar eigen commentaar na de eerste avond: „Ik vind het erg leuk, en als ik voldoe, wil ik graag in de televisie blijven.”

Ook de KRO was tevreden. Tot in 1954 bleek dat ze intussen een verhouding had met de getrouwde regisseur Leen Timp. Toen ze die relatie niet wilde beëindigen, wees de katholieke omroep haar de deur. Vervolgens ging ze stukjes schrijven voor de tv-rubriek van het katholieke dagblad de Volkskrant, maar ook daar was ze na een jaar niet meer welkom wegens haar zondig geachte samenwonen met Timp. Ze trouwden in het najaar van 1955 in Londen, ver weg van haar roomse familie. En korte tijd later vroeg de AVRO haar voor de presentatie van Van je familie moet je het hebben, een van de eerste quizshows van de Nederlandse televisie. Later zei ze allerminst te betreuren dat er van die quiz geen archiefopnamen meer bestaan; naar hedendaagse maatstaven was het vast en zeker „trutterigheid kent geen tijd”.

Actie ‘Open het dorp’

Haar eerste voetstuk verrees in november 1962, toen ze Open het dorp presenteerde, de eerste grote tv-inzamelingsactie. De uitzending duurde 23 uur aaneengesloten en bracht zo’n 22 miljoen gulden op voor de bouw van een gehandicaptendorp nabij Arnhem. Legendarisch werden haar door de vermoeidheid extra emotionele laatste woorden: „Lieve mensen, ik wou u bedanken voor de fijnste dag en nacht in m’n leven.”

Het nadeel was echter dat de AVRO haar nu dermate heilig achtte, dat vooralsnog geen enkel ander programma passend voor haar werd bevonden. Zeker niet het idee waarmee Leen Timp en zij terugkwamen van een weekje tv kijken in Londen: een Nederlandse versie van het journalistiek-satirische BBC-programma That was the week that was. Het stond hun als freelancers echter vrij een andere omroep te benaderen – en de VARA wilde wel. Ze stelden zelf het presentatoren- en schrijversteam samen, met Jan Blokker, Rinus Ferdinandusse en Dimitri Frenkel Frank als kern en vaste medewerkers als Joop van Tijn, Yoka Berretty en Gerard (van het) Reve.

Stoppen met satire in 1963

Zo is het toevallig ook nog eens een keer begon in het najaar van 1963. Zoiets had het tv-publiek nog nooit gezien. Hele volksdelen stoorden zich aan de voor Nederland ongekend vinnige satire. Prompt kreeg Mies Bouwman als medepresentatrice de volle laag van de kritiek over zich heen. Terwijl ze het idool en de martelares werd van alles wat links was, bezorgde de post scheldkanonnades en zelfs uitwerpselen uit de ultrarechtse hoek. Toen bovendien hun kinderen werden bedreigd, zat er voor haar niets anders op dan te stoppen. Timp bleef Zo is het regisseren tot en met de laatste aflevering.

De VARA gaf haar een herkansing met de hyperactuele talkshow Mies en scène, die in de tweede helft van de jaren zestig met een mengeling van amusement en journalistieke onderwerpen het podium vormde van de opstandige tijdgeest.

Lees ook Mies, de eerste presentator zonder achternaam, een essay van Hans Beerekamp

‘Een van de Acht’

In de jaren zeventig verzon ze de spelshow Eén van de acht, met de lopende band waarop cadeaus stonden die de finalist kon winnen als hij/zij ze onthield, en de quizvragen met de gevleugelde woorden: „Licht uit, spot aan.” Ze ging die cadeaus altijd zelf kopen in de Bijenkorf en kreeg daartoe exclusieve toegang op de maandagochtend als het warenhuis voor ander publiek gesloten was.

De formule werd des te lucratiever toen die ook in Duitsland (door Rudi Carrell) en in Engeland (o.a. door Bruce Forsyth) werd toegepast. Daarna keerde ze terug naar de AVRO. Toen die omroep in 1978 haar ironiserende mediarubriek Netwerk voortijdig stopzette omdat het grote publiek haar niet in zo’n geëngageerd programma wilde zien, ging ze weer amusementsshows maken. Eerst, in 1979, Telebingo en later, vanaf 1985, haar laatste succes In de hoofdrol, naar een formule uit de jaren vijftig, waarin een bekende hoofdpersoon ter plekke wordt verrast door ontmoetingen met vrienden en collega’s van vroeger.

In de hoofdrol moest in 1988 stoppen, omdat Mies Bouwman werd getroffen door een aderontsteking in haar hoofd.

Terug op verzoek Van den Ende

Maar na twee jaar buiten beeld liet ze zich door producent Joop van den Ende overhalen tot een comeback. De prednison die ze slikte, had echter een ongewenste bijwerking. Ze vond haar presentatie veel te sentimenteel: „Ik huilde om niks en lachte om niks, dat werd echt een beetje genant. Ik huilde eerder dan de hoofdpersoon.” Haar afscheid kwam niettemin onverwacht. Na de uitzending van 9 mei 1993 liet ze weten dat dat haar laatste was geweest.

Samen met Leen Timp bleef ze nadien uiterst betrokken bij het medium dat hun leven was geworden. Nog geruime tijd schreef ze wekelijks, op diens verzoek, een brief aan Van den Ende over het tv-aanbod dat ze had gezien. Daar werd de producent niet vrolijk van: „Ik vroeg haar kritisch te zijn en dat heeft ze heel letterlijk genomen.” In het openbaar was ze aanzienlijk diplomatieker over de prestaties van haar opvolgers en opvolgsters. Wel zei ze Matthijs van Nieuwkerk en Linda de Mol tot haar favorieten te rekenen.

Zo was Mies Bouwman de laatste die de gehele Nederlandse tv-geschiedenis omspande, van het avontuurlijke begin – toen alles nog moest worden uitgevonden – tot het gereguleerde heden. En in die geschiedenis speelde ze een hoofdrol.

    • Henk van Gelder