‘Europa mag Balkan niet in de steek laten’

Toetreding Balkan tot de EU

Europa moet zich buigen over de Balkan, want China, Turkije en Rusland zijn uit op grotere invloed in de regio.

Commissievoorzitter Juncker omhelst de Macedonische premier Zoran Zaen. Foto Georgi Licovksi/EPA

Bij zijn aantreden in 2014 kondigde Europees Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker een moratorium van vijf jaar af op uitbreiding van de Europese Unie. Maar Juncker, wiens ambtstermijn eindigt in 2019, zal niet herinnerd worden als de man die de Balkan uit de EU wilde houden.

In de Macedonische hoofdstad Skopje begon hij zondag aan een rondreis die hem ook naar Albanië, Servië, Montenegro, Bosnië-Herzegovina en Kosovo brengt. Zo promoot Juncker de uitbreidingsstrategie van de Commissie. Er is „geen vastgelegde termijn of streefdatum”, maar 2025 is een „mogelijk tijdskader” voor de eerste Balkanlanden, aldus Juncker. Brussel wil perspectief bieden aan staten in een achtergestelde en verdeelde regio die al jaren een toekomst in de EU voorgespiegeld krijgen.

„EU-lidstaten omringen ons”,aldus de Macedonische minister van Buitenlandse Zaken Nikola Dimitrov in Skopje. Zijn land is kandidaat voor toetreding sinds 2005. „De migratiecrisis bewees hoe cruciaal de Balkan is voor Europese veiligheid. Het is beter voor Europa en voor ons als we meer op elkaar gaan lijken.” Vrees voor groeiende regionale invloed van Rusland, China en Turkije vergroten het gevoel van urgentie.

Eerst moeten er nog behoorlijk wat obstakels overwonnen worden. Zo is er de kwestie Kosovo. Twee decennia na de Kosovo-oorlog en tien jaar na de Kosovaarse onafhankelijkheidsverklaring van 2008, weigeren zowel Belgrado als vijf EU-landen de soevereiniteit van Pristina te erkennen. Normalisering van de betrekkingen tussen Belgrado en Pristina is voor de Commissie een voorwaarde voor Servische toetreding.

Een andere voorwaarde is een radicale verbetering van de interne politiek. De Balkan-landen vertonen „duidelijke elementen van state capture”, stelt de Commissie in een communiqué: machthebbers runnen de staat als privé bezit. Dat gaat gepaard met „banden met georganiseerde misdaad en corruptie op alle niveaus van overheid en administratie” en politieke controle over de media. Balkan-deskundigen wijzen daarbij ook naar de EU zelf. Die zou te vriendelijk zijn voor ‘stabilocraten’: corrupte leiders die slechts in naam voor stabiliteit en EU-toenadering staan.

Uitbreidingsscepsis

De lidstaten zelf zijn ook verdeeld. Naburige landen als Hongarije, Bulgarije of Oostenrijk pleiten voor een voortvarende uitbreidingsstrategie. In andere landen is er juist uitbreidings-scepsis. Nederland bijvoorbeeld wil niet een nog kleinere speler worden in een nog grotere club. Bovendien zijn de gevolgen van eerdere uitbreiding richting Oost-Europa, zoals arbeidsmigratie en conflicten over de rechtsstaat, niet verteerd. De halfslachtige Europese houding deed de hoop op EU-toetreding onder inwoners van de Balkan-landen afnemen.

Door zijn rondreis te beginnen in Macedonië vestigde Juncker de aandacht op een lichtpuntje. Door een diepe politieke crisis werd het ex-Joegoslavisch land van twee miljoen inwoners de afgelopen jaren de belichaming van de ergste uitwassen van Balkan-politiek. Maar, anders dan in veel buurlanden, rekenden Macedonië af met zijn ‘stabilocraten’.

Het kabinet van ex-premier Nikola Gruevski (2006 – 2016) ging te midden van beschuldigingen over kiesfraude en het illegaal afluisteren van duizenden burgers ten onder. Anti-regeringsprotesten en internationale druk leidden uiteindelijk tot verkiezingen in 2016 en een nieuwe regering onder sociaal-democratische leiding. De laatste stuiptrekking van het regime was de bestorming van het parlement door knokploegen van Gruevski’s VMRO-partij begin 2017.

Vandaag zitten aanklagers achter Gruevski aan en is het klimaat van intimidatie dat hij creëerde, verdwenen, zegt onderzoeksjournalist Goran Rizaov. „Regeringsvertegenwoordigers antwoorden nu zelfs op vragen als je voldoende aandringt.”

De Kosovaarse vlag op een overheidsgebouw in Pristina. Foto Armand Nimani/AFP

Op diepgaande verandering blijft het echter wachten. EU-toetredingsonderhandelingen kunnen daarbij helpen, zegt Dimitrov.

„We winnen weinig als we morgen EU-lid worden. Ons doel is een Europese rechtsstatelijke democratie worden.” Dat is volgens Dimitrov moeilijker als er gebrek is aan ‘euro-atlantisch’ perspectief. Die les leerde zijn land omdat een dispuut met buurland Griekenland over de naam Macedonië – tevens een Griekse regio — toetreding tot NAVO en EU onmogelijk maakte.

De VMRO-voorgangers antwoordden indertijd met provocaties op de Macedonische kwestie. Een grootschalige renovatie van het stadscentrum van Skopje gebeurde in kitscherige pseudo-antieke stijl. Pronkstuk: een fontein met een 22 meter hoog ruiterstandbeeld van Alexander de Grote. Een belediging voor de Grieken: Alexander is hun historische held. Ook het ministerie van Buitenlande Zaken waar Dimitrov werkt – het bouwjaar 2009 is gegraveerd op de gevel in Romeinse cijfers — is onderdeel van de VMRO-erfenis.

Inmiddels zijn er onderhandelingen met de Grieken gestart over de naamkwestie. De eerste toenadering vanuit Macedonië was dat de ‘Alexander de Grote’-luchthaven van Skopje een nieuwe, neutrale naam krijgt. Een hoogwerker haalde deze zaterdag de oude letters van het dak. Als de gesprekken slagen, zouden ze een hoopvol teken zijn voor de regio.

Machtsvacuüm

Onderhandelingen over het meest prangende dispuut, namelijk tussen Belgrado en Pristina, ziet de voormalig internationaal gezant voor Kosovo Pieter Feith echter somber in. De eis van de Commissie over normalisatie van de betrekkingen „wordt voor nationale politici een harde noot om te kraken,” aldus Feith.

Dat de EU zich met de Balkan blijft bemoeien, acht hij wel nodig. Een machtsvacuüm betekent: meer invloed voor grootmachten met minder belangstelling voor democratie. Turkije bouwt moskeeën in de Balkan, China investeert steeds meer.

Machthebbers in Servië hebben nog niet duidelijk gemaakt of ze nu het beleid van Poetin of Brussel ondersteunen.

Montenegrijnse aanklagers beschuldigen Russische inlichtingsofficieren van betrokkenheid bij een poging tot een staatsgreep in 2016. Macedonische inlichtingendiensten verdenken Moskou van het heimelijl financieren van propaganda-media. In Servië, zegt Feith, „hebben machthebbers nog niet duidelijk gemaakt of ze nu het beleid van Poetin of Brussel ondersteunen.”

Macedonië heeft zijn keuze al gemaakt, zegt Dimitrov: „We delen ons lot met de EU. Want als deze regio er een blijft van zwakke instellingen en slecht bestuur, zal het alleen maar problemen exporteren.”

    • Roeland Termote