Anthony Gardner: „Het zou al aardig zijn als ze als mijn opvolger iemand sturen die iéts weet van de EU.”

Foto Elisabeth Beelaerts

‘De VS kunnen helemaal niet zonder Europa’

Interview Anthony Gardner, voormalig VS-ambassadeur in Brussel, is ongerust over Amerika’s terugtrekking uit de wereld.

Een opvolger heeft hij nog steeds niet. Vorig jaar januari nam Anthony Gardner, de Amerikaanse ambassadeur bij de Europese Unie, ontslag. Maar zoals bij veel Amerikaanse ambassadeurs in Europa en daarbuiten het geval is, is zijn positie nog steeds vacant.

Dat kenmerkt het gebrek aan aandacht dat het Witte Huis onder Trump heeft voor het buitenlandse beleid. „Het is een vreemde en verdrietige ontwikkeling”, zegt Gardner, die in Nederland is voor een toespraak bij de jaarbijeenkomst van de CFA Society VBA Netherlands. „Wat me verontrust is dat onze geloofwaardigheid in de komende drie jaar, laat staan zeven jaar, wordt ondermijnd”, zegt Gardner die, met een Amerikaanse vader en Italiaanse moeder, met twee voeten aan weerskanten van de Atlantische Oceaan staat.

Zijn de VS bezig de wereldorde die zij zelf hebben vormgegeven te verlaten?

„Dat is dé vraag. Het is echt erg vreemd voor veel Europeanen én voor veel Amerikanen dat de VS hebben besloten dat wat we hebben gebouwd, samen met Europa, kennelijk nu tegen het Amerikaanse belang is. Terwijl die wereldorde de Amerikaanse belangen juist heeft gediend.

„Een indicatie van die opstelling is dat deze regering denkt dat de (wereldhandelsorganisatie) WTO niet functioneert, dat deze enkel is opgezet om China in toom te houden. Men denkt nu dat de VS vrij zijn om buiten dit instituut, dat essentieel is voor vrije en eerlijke handel, om te gaan. Het beeld dat we ondermijnd zijn door de WTO is ook nog eens onjuist. De VS hebben het vaakst zaken aangespannen, en 91 procent van de zaken gewonnen.

Wat we zouden moeten doen is samenwerken met de EU om onze handelsbelangen te beschermen. Dat hebben we al gedaan met informatietechnologie, milieu-eisen en dergelijke. Het is een opmerkelijke draai dat we ons nu afwenden.”

Geldt dat ook voor andere terreinen van Amerikaans-Europese samenwerking?

„Absoluut. Deze regering wil nu op individuele, bilaterale en transactionele wijze te werk gaan. Dat is een fundamentele vergissing. Heel veel problemen kunnen alleen in samenwerking worden opgelost, niet alleen.

„Klimaatverandering of Iran, of sancties tegen een derde land: zonder de EU lukt het de VS niet. Het hele idee dat je er alleen voor kunt gaan is zó diepgaand misplaatst. De EU is een van de belangrijkste spelers en is bovendien heel effectief.”

De meeste Amerikaanse presidenten kregen twee termijnen. Moet we uitgaan van acht jaar president Trump?

„Je moet er niet op rekenen, maar wel rekening mee houden. Je kunt meer schade toebrengen in acht jaar dan in vier.

„Er is een grote botsing tussen de wereldvisies van de VS en de EU. Die is zo fundamenteel. De EU is een multilaterale organisatie die is gebaseerd op gemeenschappelijke regels en wetten, op wat je soft power kan noemen. Daar hebben de VS op dit moment niets mee. Die willen op zichzelf staan. Er is een Amerikaanse hang naar protectionisme, terwijl de EU juist heel goed is in het sluiten van vrijhandelsovereenkomsten, als blok.

„Amerikanen geloofden ooit dat goed bestuur, transparantie en anticorruptie belangrijk waren. De EU gelooft dat nog steeds. Hoe je die twee visies weer bij elkaar krijgt, is lastig.”

Kapitalisme met autocratie: schuiven de VS op naar het Chinese model?

„Ik denk niet dat de VS afstand nemen van de democratie. Tot dusverre werken de spieren en zenuwen van onze democratie nog goed. Er is een vrije pers, de checks and balances werken nog goed. In veel gevallen geldt dat ook voor het Congres. Maar wat je wel ziet is een versnelling van de trend dat een klein deel van de samenleving zich een grote meerderheid van de voordelen van het kapitalistische systeem toe-eigent. Dat is een ziekte die we moeten behandelen, maar de belastinghervorming van eind vorig jaar maakt de ziekte voorlopig alleen maar erger. Het riskeert het gevoel bij de rest om achtergelaten te worden en dat leidt tot frustratie. Maar ik wil niet al te pessimistisch zijn. Amerikanen zijn graag optimistisch.”

Is daar reden toe?

„Er is altijd een positieve kant. Je kunt het ook zien als een wake-upcall: zaken die in de rest van de wereld gebeuren, de fragiliteit van democratische systemen, die langzaam eroderen, dat is wat ons ook kan gebeuren. Daar op gewezen worden is positief.

„Dit is ook een wake-upcall voor de EU, voor het nemen van meer verantwoordelijkheid: het beschermen van vrije handel, van multilaterale instituties, het verlenen van buitenlandse hulp. Europese integratie kan er een impuls van krijgen, het hervormen van de eurozone eveneens. Zelfs politieke integratie. Het is niet allemaal slecht.”

Houdt de dollar zijn dominante rol in de veranderende wereldeconomie?

„Amerikanen hadden altijd al weinig vertrouwen in de euro, en hebben dat nog steeds niet. Maar de VS onderschatten de politieke wil in Europa vaak. De euro krijgt een grotere rol in de wereldeconomie, net als de Chinese yuan.

„Ik zie geen fundamentele verandering in de rol van de dollar. Maar als de VS toegaan naar begrotingstekorten van tegen de 6 procent van het bruto binnenlands product en de staatsschuldquote stijgt naar 100 procent, dan kunnen we naar een situatie gaan waarin de rol van de dollar verzwakt. Want wat gaan we doen als de conjunctuur naar beneden gaat?”

Nóg hogere tekorten? Monetaire financiering?

„Dat is dan een scenario waarin mensen andere munten willen gaan aanhouden.”

Is naast de Chinese yuan de euro nog steeds een alternatief?

„Dat ligt er aan. Als de tijden goed zijn, moet je de lastige hervormingen plegen. Als er straks een Duitse regering is, kan van het huidige politieke momentum met Frankrijk gebruik worden gemaakt om de eurozone te versterken. Een wat hogere EU-begroting maakt deel van uit van zo’n plan, een Europese depositogarantie ook, en wellicht het creëren van een Europese safe asset (een soort gemeenschappelijke verhandelbare lening). Het voltooien van de bankenunie. Veel tijd is er niet. De huidige Europese Commissie zit er nog anderhalf jaar. En het moet klaar zijn voordat de volgende crisis ons raakt.”

U bent nog niet opgevolgd. Enig idee wanneer dat gebeurt?

„Het is erg veelzeggend dat er nog niemand is, want het laat zien dat de EU geen prioriteit is. Het zou al aardig zijn als ze iemand sturen die iéts weet van de EU.”

Kent u de nieuwe ambassadeur in Nederland, Pete Hoekstra?

„Nee, maar ik zag wel een filmpje.”

Lees ook het eerdere interview met Gardner over het handelsverdrag tussen de EU en de VS: ‘Als TTIP klapt, is dat geweldig nieuws voor Vladimir Poetin’
    • Maarten Schinkel