Hoe succesvol was de lipstickdiplomatie van Noord-Korea?

Noord-Korea heeft zich tijdens de Winterspelen opvallend charmant opgesteld. Wat heeft die houding politiek opgeleverd?

Noord-Koreaanse cheerleaders kijken toe tijdens het onderdeel mannenslalom alpineskiën in Pyeongchang. Foto Kai Pfaffenbach/Reuters

Puckdiplomatie, lipstickdiplomatie, charme- en wanhoopsoffensief. Dit zijn enkele van de vele kwalificaties die de afgelopen weken zijn gebruikt om de Noord-Koreaanse houding tijdens de Winterspelen in Pyeongchang te beschrijven. Nu de Spelen zijn afgelopen ligt de vraag voor de hand of het op politiek vlak iets heeft opgeleverd.

Vastgesteld kan worden dat Noord-Korea zich tijdens deze Spelen opvallend charmant heeft opgesteld. In plaats van de aandacht op te eisen door middel van raketproeven op strategische tijdstippen (de opening van de Spelen bijvoorbeeld), kwam de zus van de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un naar die opening met een uitnodiging in de hand voor de Zuid-Koreaanse president Moon Jae-in. Dergelijke topontmoetingen vonden voor het laatst plaats in 2000 en 2007.

‘De Invanka van Noord-Korea’

Zus Kim Yo-jong werd enthousiast ontvangen en in de Zuid-Koreaanse pers omschreven als de „Ivanka van de Noord-Koreanen” (iets waar het Witte Huis dan weer bezwaar tegen aantekende). Moon leek aanvankelijk gehoor te willen geven aan de uitnodiging, maar verklaarde uiteindelijk dat het nog te vroeg was voor zo’n ontmoeting en verklaarde: „Ik denk dat de noodzaak voor een gesprek tussen de VS en Noord-Korea beide landen steeds duidelijker wordt.” Een topontmoeting tussen Kim Yo-jong en de Amerikaanse vicepresident Mike Pence ging vorige week echter niet door.

Alle uitwisselingen deze twee weken zijn een flink contrast met drie maanden geleden, toen Noord-Korea nog raketproeven deed, die prompt een verscherping van de sancties tot gevolg hadden.

De Zuid-Koreaanse krant Chosun Ilbo kwam aan het begin van de Spelen al met een antwoord op de vraag waarom Noord-Korea tot dit charmeoffensief was overgegaan. Het redactioneel commentaar constateerde dat er met deze Spelen dingen leken te veranderen. Voorheen was Zuid-Korea altijd de partij geweest die probeerde tot een ontmoeting of afspraak te komen. Nu kwam dat voorstel van Kim Jong-un zelf.

Wanhopig

Chosun Ilbo concludeerde echter ook dat Noord-Korea niet echt een andere koers wil varen, maar dat dit vooral toont hoe wanhopig Noord-Korea is. „Experts zeggen dat de export van Noord-Korea met 90 procent zal terugvallen, een ongekende terugval. Met de deelname aan de Spelen probeert Noord-Korea het initiatief terug te pakken, door te laten zien dat zij de sleutel hebben als het gaat om de nucleaire impasse.”

De kans dat Noord-Korea dit charmeoffensief heeft ingezet om een wig te drijven in de verhouding tussen bijvoorbeeld Zuid-Korea en Japan of China en de Verenigde Staten, is niet uit te sluiten. Volgens Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies aan de Universiteit Leiden, spelen echter ook binnenlandse propaganda en buitenlands prestige een rol. Breuker: „Het patroon is gezet: haal de sancties weg en wij praten, is de indruk die Pyongyang heeft afgegeven.”

Ook Sico van der Meer, Korea-deskundige van het Clingendael Instituut, stelt dat de sancties pijn gaan doen. „Dit is een beproefde tactiek,” stelt hij. „De ene keer zijn ze dreigend, dan weer poeslief om zo een wig te drijven tussen de landen die achter de sancties staan.”

Aandacht eisen

De verklaring die Chosun Ilbo achter de Noord-Koreaanse houding zoekt, is – los van het prestige – ook twijfelachtig omdat de kans klein is dat de Noord-Koreaanse export met 90 procent zal instorten. Eerder deze maand bleek immers al uit een VN-rapport dat Noord-Korea vorig jaar bijna 160 miljoen euro heeft verdiend aan de export van verboden goederen. Zowel China, Zuid-Korea, Rusland, Vietnam en Maleisië zouden ondanks de sancties nog steeds steenkool uit Noord-Korea importeren.

Volgens Breuker lijkt de handel met China wel flink onderuit gezakt te zijn, maar daar zijn nog geen cijfers van, en er wordt geen rekening gehouden met zwarte handel. Ook Van der Meer bevestigt dat de sancties op steenkool en olie pijn gaan doen, maar volgens hem moet je je afvragen in hoeverre de Chinezen en de Russen zich eraan zullen houden: „Veel van de export betreft nu al illegale handel, en die gaat niet lijden onder de sancties.”

Een wig drijven

Het is te vroeg om te constateren of Noord-Korea erin geslaagd is een wig te drijven opdat de sancties versoepeld worden. De Amerikaanse president Trump liet zich niet charmeren; hij kondigde vrijdag nog zwaardere sancties aan. Het sturen van generaal Kim Jong-chol naar de slotceremonie – hij wordt verantwoordelijk gehouden voor de dood van 46 Zuid-Koreaanse zeelieden in 2010 en zou een rol spelen in het kernwapenprogramma – is een gebaar dat minder in de richting van toenadering wijst dan de openingsceremonie.

Volgens Van der Meer is de kans dan ook klein dat Noord-Korea de houding die ze bij het begin van de Spelen hadden, zullen vasthouden. Het enige dat wel met zekerheid is te zeggen is dat Noord-Korea tijdens deze Spelen de aandacht naar zichzelf heeft weten toe te trekken. Het charmeoffensief is niet minder effectief gebleken dan een raketproef geweest zou zijn.