Eerst je woongenot kwijt en dan nog jaren bakkeleien

Aansprakelijkheid Aanleg van wegen bezorgt omwonenden soms grote schade, net als gaswinning. Hoe regel je dat? Opties genoeg, maar het kan jaren duren.

Resten van een boerderij in de Bommelerwaard steken boven het water uit. De grond tussen Waal en Afgedamde Maas werd onteigend om ruimte voor de rivier te maken. Foto Walter Herfst

Hoe ga je om met slachtoffers van overheidsbeleid? Bij de aanleg van een woonwijk of een autoweg? Als daarvoor woningen moeten verdwijnen? Als huizen scheuren of onbewoonbaar worden verklaard door aardbevingen na gaswinning?

Eenvoudig gaat het niet worden, de komende jaren in Groningen, ook al heeft het kabinet besloten een voorlopig ‘schadeprotocol’ op te stellen. Om te beginnen is er weinig draagvlak meer voor wat vergoeden van schade of zelfs onteigenen noodzakelijk maakt: de gaswinning. En draagvlak, zegt rentmeester Reijer Adriaanse, „is heel bepalend voor de vraag of onteigeningen en schadevergoedingen soepel verlopen”. Hij heeft in zijn carrière veel onteigeningen begeleid, zowel voor partijen als ProRail als voor gedupeerde burgers.

Bij verkleining van overstromingsrisico willen omwonenden nog wel eens nut en noodzaak van een maatregel inzien, en meewerken aan een procedure die hun eigendom aantast, bijvoorbeeld meer ruimte voor een rivier. Bij andere projecten is dat lastiger. De aanleg van de Betuweroute, bijvoorbeeld, was rampzalig. „Deze spoorlijn werd door omwonenden in Gelderland veelal gezien als een project dat er door een eliteclubje Rotterdamse havenbaronnen werd doorgedrukt”, zegt Adriaanse. Ook provincies en gemeenten zagen er het nut niet altijd van in.

Reijer Adriaanse herinnert zich een informatie-avond waarop „een burgemeester” inwoners „opzette” tegen de bouwers en hun voorhield de projectorganisatie „een poot uit te trekken”. De goederenspoorlijn stond te boek als iets waar bewoners geen voordeel bij hadden. „Mensen hadden het gevoel dat die treinen alleen Rotterdam en Duitsland voordeel brachten. De omwonenden hadden de lasten, niet de lusten”, zegt rentmeester Hendrik Erinkveld, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Rentmeesters.

Iets dergelijks lijkt ook van toepassing op de gaswinning in Groningen. Bewoners stellen dat de NAM er jarenlang grote winsten heeft behaald en dat zij zelf met een fooi zijn afgescheept. Het is verstandig bij de afwikkeling van schade met dit soort emoties rekening te houden, zegt Adriaanse. „Het is vaak een soort rouwproces.” Dus: neem de tijd, leg gevoeligheden in een vroeg stadium bloot, vraag wat betrokkenen er zelf van denken, denk zorgvuldig na over suggesties van gedupeerden.

Per se blijven

Adriaanse herinnert zich de 94-jarige bewoonster van een boerderij die moest wijken voor de aanleg van een provinciale weg in Noord-Holland. Ze wilde niet weg. Ze wilde per se blijven. Ze wilde er honderd worden. „Ik heb de gedeputeerde van de provincie gevraagd een kopje koffie te komen drinken”, zegt Adriaanse. „Die heeft het toen vrij slim opgelost. Ze stelde voor dat de vrouw er tot haar honderdste kon blijven wonen, en daarna moest verhuizen.”

Valt er iets te onteigenen in Groningen? Tja. Als de politiek – onwaarschijnlijk – zou besluiten de gaswinning voluit door te zetten, en dit tot nationaal belang zou bestempelen, dan zou het Rijk alle kwetsbare woningen in bevingsgevoelige gebieden kunnen ‘wegbestemmen’ en daar alleen agrarisch gebruik en natuur toestaan. „Bijvoorbeeld koeien en aardappelen”, zegt advocaat Hanna Zeilmaker, gespecialiseerd in onteigeningen en aansprakelijkheid van overheden. Dat zou de weg vrijmaken om woningen aan te kopen en bewoners te onteigenen.

Realistisch is zo’n benadering niet, voegt Zeilmaker er meteen aan toe. Ongetwijfeld zijn er Groningers die weg willen uit het aardbevingsgebied, die onteigend willen worden tegen volledige schadeloosstelling en verhuisvergoeding, maar er zijn er vast óók heel veel die niets liever willen dan blijven. Dus: „Onteigenen kan in Groningen op dit moment niet.”

Het alternatief: een passende regeling met een min of meer gebruikelijke schadevergoeding als gevolg van, juridisch gesproken, een onrechtmatige daad. Dat is lastiger voor burgers dan onteigend worden. Rentmeester Reijer Adriaanse: „Bij onteigenen heeft de overheid de burger of het bedrijf nodig en zit de gedupeerde aan de onderhandelingstafel. Bij claimen wil een burger of bedrijf zijn schade vergoed krijgen. Dan moet je als het ware aan de onderhandelingstafel zien te komen. Claimen is daarom veel moeilijker.”

Er is van alles mogelijk. De overheid kan een uitkoopregeling voorstellen, zoals enkele jaren geleden bij mensen die in de buurt woonden van nieuwe hoogspanningsleidingen. Er kan een vergoeding bij zitten om te verhuizen – hoe ingewikkeld dat ook is, want de woningprijzen in het Groningse bevingsgebied liggen veelal lager dan elders in het land. „Mensen die ooit tegen een zacht prijsje een woonboerderij hebben gekocht, krijgen daar in Dwingeloo niet dezelfde woning voor terug”, zegt Zeilmaker.

Het worden, hoe dan ook, drukke tijden voor taxateurs, nu ook het gerechtshof in Leeuwarden heeft bepaald dat gaswinner NAM direct de waardedaling door gasbevingen moet vergoeden, of een huis nu verkocht wordt of niet. Bedenk dat elk huis in Groningen uniek is, en dat er meer taxateurs per woning aan te pas komen voor een objectieve vaststelling van de waarde, en je weet dat de afhandeling van schade in Groningen jaren gaat duren.

Lees ook: 100.000 taxaties in Groningen? Dat kan anders

Er zijn, zegt advocaat Zeilmaker, „allerlei gradaties” in de bepaling van de hoogte van vergoedingen. Kunnen maatregelen worden genomen om een woning aardbevingsbestendig te maken? Of is opknappen een onrendabele investering en kan een woning beter onbewoonbaar worden verklaard? „Daar moet per woning een objectieve afweging in worden gemaakt.” In dat laatste geval zal de eigenaar de waardevermindering vergoed krijgen, en zal er discussie zijn over de restwaarde.

Wat de afhandeling verder bemoeilijkt, zegt Zeilmaker, is dat de woningen sterk verschillen. „Dat varieert van prachtige herenboerderijen tot kleine huisjes.”

Drie keer verbouwd

Discussie is er ook over het causaal verband tussen schade en gaswinning. „Als een huisje drie keer is verbouwd, kan het zijn dat de aanbouwen als het ware ten opzichte van elkaar gaan werken en scheuren. Dat huis is dan al niet in optimale staat. In hoeverre is de gaswinning dan de oorzaak dat het huis instort? Helemaal? Gedeeltelijk? Dat soort discussies moet je voor Groningen niet meer willen.”

Zeilmaker oppert ook nog de mogelijkheid een deel van de schade te verhalen op de gaswinners met als argument dat die schade toebrengen, én er winst uit halen. „De wet biedt de rechter de mogelijkheid te zeggen: ik houd daar rekening mee.”

Het huidige schadeprotocol is tijdelijk. De komende tijd wordt bedacht hoe het definitieve ‘schadegebouw’ eruit moet zien. Wellicht worden kleine schades van enkele duizenden euro’s zonder diepgaand onderzoek snel afgetikt, met alle frauderisico van dien. Misschien worden geografische contouren getrokken waarbinnen woningeigenaren sowieso recht op schadevergoeding krijgen – hoe lastig dat ook is, omdat seismologen nog niet precies kunnen doorgronden hoe de gaswinning de bodem beïnvloedt. Mogelijk zal ook nagedacht worden over immateriële schade, van mensen die psychisch lijden onder de aardbevingen; en over ‘schaduwschade’ die je oploopt doordat je weet dat je woning minder waard wordt.

Lees ook: Groningers met bevingschade vaker psychische klachten

Niet serieus genomen

Het wordt spitsroeden lopen, de komende jaren in Groningen. Eén van de grieven onder Groningers is dat de schadeafhandeling veel te lang op zich laat wachten, en dat dit de overheid kan worden aangerekend. „Mensen voelen zich niet serieus genomen”, constateert rentmeester Adriaanse.

Of het echt allemaal te lang duurt, staat nog te bezien. „Dat is in heel veel zaken zo”, zegt advocaat Zeilmaker. „Procedures over de schadeloosstelling bij onteigening of bij schade als gevolg van een onrechtmatige daad kunnen jaren in beslag nemen. De lange duur van de schadeafwikkeling in Groningen is zo bezien dus niet ongewoon.”

Lang wachten geldt óók voor onder meer particulieren en bedrijven die deels worden onteigend maar niet verhuizen, bijvoorbeeld bij de verbreding van een snelweg. Voor hen moet jarenlang over schadeloosstelling worden gebakkeleid.

Rentmeester Erinkveld: „In dit soort situaties zijn de mensen die helemaal onteigend worden eigenlijk niet degenen die de dupe zijn. Het zijn veel meer de achterblijvers met ‘het probleem in hun achtertuin’. Zij worden schadeloosgesteld, maar over tien jaar is die vergoeding grotendeels verdampt. Dan zitten ze nog wel met de gevolgen. Dit zo goed mogelijk afdekken, is waar men in het Groningse mee te maken krijgt.”

Eén voordeel hebben de Groningers wel. Omdat de gaswinning nog niet gestopt is, zijn er voldoende partijen met ‘diepe zakken’ die aansprakelijk gesteld kunnen worden. Dat is in bijvoorbeeld Zuid-Limburg wel anders. Ook daar heeft mijnbouw veel schade veroorzaakt en ijlen de effecten na. Maar voor klachten daarover biedt de politiek, tientallen jaren na sluiting van de laatste kolenmijn, minder gehoor.

    • Arjen Schreuder