Opinie

    • Bas Heijne

Nieuwe slechtheid

Al is de waarheid nog zo snel – daar heb je de leugen al. Vrijwel meteen nadat in Florida scholieren van de getroffen Marjory Stoneman Douglas High School hun protest begonnen tegen de stugge onwil van de Amerikaanse politiek om het wapenbezit aan banden te leggen, kwam de leugenmachine op gang. De meest absurde: de scholieren zouden fake zijn, acteurs ingehuurd door „links”.

Wie gelooft die onzin?

Heel veel mensen. Micah Grimes, redacteur sociale media van het Amerikaanse NBC News, liet op Twitter zien hoe snel zulke verhalen massaal verspreid worden. Altijd gaat het om een leugen die de officiële waarheid „ontmaskert”. Zo’n samenzweringstheorie maakt veel los via sociale media, de algoritmes maken het nieuws trending, het komt bovenaan te staan bij zoekopdrachten. De „onthulling” wordt gretig aangewakkerd door de extreem-rechtse media als Infowars (‘Questions swirling around teen activist as odd video surface’). En ja, ook hier het Russische trollenleger. Daarna dringt het door tot de gevestigde media.

Succes verzekerd: het gevolg is dat de zeventienjarige scholier David Hogg, een van de woordvoerders van de scholieren, zich overal moet verdedigen tegen cynische leugens. Dat was de opzet, hem in het defensief krijgen, hem neerzetten als iemand die iets te verbergen heeft.

Nu niet meteen zeggen dat politieke leugens van alle tijden zijn, dat opportunisme heus geen nieuw verschijnsel is. In het post-truth-tijdperk is de onwaarheid gedemocratiseerd en geaccelereerd. De bedoeling is niet dat je in de leugen gelooft, het gaat erom het idee van de waarheid zelf onderuit te halen, zodat alleen emotie de doorslag geeft. Dan hoef je niet meer je hoofd te breken over wat vrij wapenbezit veroorzaakt, het gaat over de tegenpartij die niet deugt. Dat is de dynamiek.

In NRC vorige week stond een stuk waarin werd beschreven hoe de inwoners van Birma via Facebook hun eigen waarheid over de vervolging van de Rohingya bijeen sprokkelen. Win Myat Kyaw, student medicijnen over het aantal vluchtelingen dat door de VN is vastgesteld: „Ik zit hier in Rangoon al ver weg, maar de VN zijn nog verder weg. Ik vraag me af of het klopt wat zij zeggen, het kan nepnieuws zijn.”

Nepnieuws – het woord is allang een wapen in handen van de verspreiders ervan geworden.

In het programma Medialogica werd het verhaal van de „aanslag’’ op het Centraal Station op de snijtafel gelegd. Een Marokkaanse Nederlander reed in de maand van de Ramadan in op mensen op het plein voor het station. Toen de politie meldde dat onderzoek uitwees dat het een ongeluk was, schoot men direct in de samenzweringsmodus – schrijver Leon de Winter, ons nationale dwaallicht, voorop. In het programma werden alle feiten op een rij gezet. Het was zoals de politie had gezegd: een aanrijding door iemand die onwel was geworden. De man had een aandoening, hij had ook gewoon gegeten die dag.

Echt waar.

Helpt zo’n uitzending? Ik denk het niet – omdat het om een waarheid gaat die tegen de heersende emotie ingaat. Het komt niet goed uit, dus moet de ander wel liegen. Van De Winter heb ik geen mea culpa kunnen vinden.

In zijn nieuwe boek Enlightenment Now beklaagt cognitief wetenschapper Steven Pinker zich over het gemak waarmee de verdiensten van de Verlichting, die de mens met behulp van de rede vooruit wil helpen, tegenwoordig links en rechts in twijfel worden getrokken. Met statistieken probeert hij aan te tonen dat het echt beter gaat met de mensheid. Durf te denken! Gebruik je verstand.

Maar dat het corrumperen van de rede zo gemakkelijk is geworden, is ironisch genoeg een resultaat van de Verlichting zelf. A) we zijn mondige individuen geworden B) nieuwe technologie heeft het verspreiden van nepnieuws gefaciliteerd. En C) neurologen leren ons dat diep in onze hersenen een aangeboren onderscheid tussen wij en zij genesteld zit. Born that way.

Alle samenzweringstheorieën, alle leugens, intimidatie in sociale media, alle nepnieuws, versterken een gevoel van wij en zij. Je hoeft alleen maar even een cerebrale knop in te drukken.

Het bewust indrukken van die knop, de waarheid onderuit halen, haat mobiliseren, dat is het kwaad.

Het goede nieuws: de scholieren uit Parkland, Florida laten zich niet van de wijs brengen, lijkt het. Ze zijn gewend aan trollen. Ze staan sterk. Ze weten wat waar is.

Bas Heijne schrijft elke week een column op deze plaats.
    • Bas Heijne