De macht van de woedende fans

Films & series Fanatieke liefhebbers van films of series vinden dat ze iets over de inhoud te zeggen hebben. En zijn dus boos als het niet gaat zoals zij willen.

‘Het spijt me Paul.” Annie Wilkes zwaait in de film Misery (1990) met een stapeltje pagina’s terwijl ze naar de van een ernstig auto-ongeluk herstellende schrijver Paul Sheldon loopt. „Je zult opnieuw moeten beginnen. Je bent beter dan dit; gooi alles maar weg.” Annie Wilkes is Sheldons ‘grootste fan’ en ze gijzelt hem in haar afgelegen huis in Colorado. Ze eist dat hij het manuscript voor zijn nieuwste roman herschrijft, omdat het haar niet bevalt. „Behalve het fragment met die grafdelver die je naar mij hebt vernoemd. Laat dat in het verhaal”.

De golf aan verontwaardigde reacties die Star Wars: The Last Jedi opriep, net zoals de remake van Ghostbusters in 2016, doet vermoeden dat veel fans vinden dat zij recht hebben op ‘hun’ versie van films, series of boeken. En dat makers moeten buigen voor hun oordeel. Zo zaten in Ghostbusters en The Last Jedi „te veel vrouwen” en „diversiteit”, en „te weinig Luke Skywalker” of „lichtzwaarden”.

Die boosheid leidde in het geval van The Last Jedi onder andere tot een petitie op Change.org om de film te schrappen uit de zogeheten ‘canon’, het tot bijna bijbelse proporties verheven officiële verhaal van het Star Wars-universum. De petitie is door bijna honderdduizend mensen ondertekend. „Je mag best doen alsof iets niet bestaat”, zegt Jesse Hassenger, mediarecensent van entertainmentsite AV Club. „Dat is je goed recht, maar het actief willen uitwissen?”

Deze Star Wars-fan was erg boos over The Last Jedi (pas op: erg veel spoilers, en scheldwoorden).

Welkom in ‘the age of entitlement’ In dit tijdperk vinden consumenten dat ze recht hebben op: minder vrouwen in hun geliefde sf-serie (‘want alleen mannen kijken Star Wars’), een grimmiger Batman (‘net als in de stripboeken van mijn jeugd’) een lesbische Elsa in Frozen 2 (‘om Disney inclusiever te maken’). En ze gaan daar luidkeels voor op de barricade. Vaak tot ongenoegen van de regisseurs, schrijvers en acteurs aan de ontvangende kant. „Ik kan maar één woord, één zin, één boek tegelijk schrijven”, reageerde auteur George R. R. Martin in de Britse krant The Guardian op de aanhoudende verontwaardigde oproepen van lezers om sneller te schrijven, om de HBO-serie van Game of Thrones bij te houden.

Hoe houd je het vol, verzuchtte de veelschrijvende Misery-auteur Stephen King in een panelgesprek met Martin in 2016. „Mensen schreeuwen naar je: we willen het nieuwe boek nu! Het zijn net baby’s.”

De kijkers weten al zoveel

Hoe komen fans aan het idee dat zij inspraak hebben in hun favoriete films of boeken? Door onze overgemedialiseerde maatschappij, zegt Hassenger. „Mensen weten tegenwoordig veel beter hoe een film gemaakt wordt en hoe die eruit gaat zien. Ze krijgen geen kruimels meer toegeworpen zoals vroeger – een foto in een tijdschrift hier, een bioscooptrailer daar.” Alles, van onscherpe amateurfoto’s van geheime sets tot tussentijdse interviews met de cast belandt op sociale media of haalt de krant. Hierdoor is de consument „bewust van creatieve keuzes die schrijvers en regisseurs maken”. En hebben ze meteen hun mening klaar.

Zo riepen fans tien maanden voor het uitkomen van Harry Potter-prequel Fantastic Beasts: The Crimes of Grindelwald al op tot een boycot. Niet alleen vanwege de hoofdrol van Johnny Depp, die zijn ex-vrouw mishandeld zou hebben. Ook vanwege een interview met regisseur David Yates, die de homoseksualiteit van een van de hoofdpersonen zou verbloemen. Commotie en eisen over de inhoud van een film die niemand nog gezien heeft.

Het is een kleine groep, maar ze kunnen je het leven zuur maken

Will Brooker, hoogleraar communicatie

Denk niet dat het recht-hebben-op-tijdperk alleen geldt voor de ‘nerdy-cultuur’ van lichtzwaarden en draken. Ook bij populaire sitcoms als How I Met Your Mother of de programma’s Boer Zoekt Vrouw en The Voice of Holland wordt elke ontwikkeling door media en fans onder de loep genomen. Met een petitie eisen kijkers dat Ron Boszhard een tweede kans krijgt in Wie is de Mol. De oproep van Boer Gerard voor een levenspartner leverde de makers van Boer Zoekt Vrouw de dreiging van een boycot op, omdat hij volgens boze kijkers op dieronvriendelijke wijze honden fokt.

De hardcorefanaten zijn vaak zogeheten superconsumenten. Ze geven geld uit aan alles wat te maken heeft met hun obsessie: boeken, games, stripboeken, speelkaarten, speelgoed en films. En dat doen ze al veel langer dan ‘nieuwe’ fans. Dat draagt ook bij aan het gevoel dat ze inspraak hebben in hoe anderen met hun geliefde franchise omgaan, zegt Hassenger. „Fans voelen zich aandeelhouders omdat ze er financieel en emotioneel in geïnvesteerd hebben. Soms is dat een beetje creepy”.

Er zijn ook fans die op vakantie gaan naar de plekken uit hun favoriete film of serie: In de voetsporen van Skywalker, Potter en Gossip Girl

Maar nieuw is het niet helemaal. Nadat eind jaren tachtig bekend werd dat de rol van Batman zou worden gespeeld door Michael Keaton, toen vooral bekend om zijn komische films, werd filmstudio Warner Bros bestookt met meer dan vijftigduizend boze brieven en petities. Fans waren bang dat de film te veel zou lijken op de door hen verguisde campy televisieserie uit de jaren 60. Zelfs zonder socialemedia-megafoon zat de schrik er goed in bij de makers, die meteen ontkenden dat de film zou lijken op die serie. Sindsdien wordt de fan elke keer dat er een nieuwe Batman-film wordt gemaakt, gerustgesteld: ‘dit is jouw grimmige held zoals jij die kent’. Glijdt een regisseur uit, zoals Joel Schumacher in 1997 met Batman & Robin, dan vraagt hij twintig jaar na dato nog steeds om vergiffenis.

Fans zijn superconsumenten geworden

De relatie tussen filmmakers en superconsumenten is moeizaam, beaamt Paul Booth, universitair docent media- en filmstudies en schrijver van het boek Playing Fans: Negotiating Fandom and Media in the Digital Age.

Hij vergelijkt hen met de voetbalfan, die niet alleen wedstrijden bijwoont maar ook kijkt naar samenvattingen en VI leest. „Zonder fans geen mond-tot-mondreclame. Zij bekijken afleveringen meerdere keren en doen mee aan de pr-activiteiten die studio’s organiseren.” Daarom bedienen makers superconsumenten massaal met extra beeldmateriaal en details die alleen zij herkennen.

Zonder de fanbase die al tientallen jaren de stripboeken van Spider-Man of Batman lazen, waren er geen films geweest die miljarden binnenhaalden voor Hollywood. Het waren de liefhebbers van de campy Doctor Who, Star Trek en Star Wars die de herstart ervan mogelijk maakten. Zoals de lezers van George R. R. Martins A Song of Fire and Ice de springplank waren voor de nu wereldwijd bekeken serie van Game of Thrones.

Filmstudio’s zetten tegenwoordig alles op alles om lucratieve filmuniversums te creëren. Tot nu toe is alleen Disney, met dochters Marvel en Lucasfilm, echt succesvol.

Maar hoe machtig zijn fans daadwerkelijk? Ondanks de versterkende invloed van sociale media blijft hun invloed oppervlakkig. Het bedienen van fans is een verplicht nummertje. Een trucje. Toen verontwaardigde kijkers van How I Met Your Mother een ander einde van de serie eisten, kregen ze die: een extra scène als bonusmateriaal in de dvd-box. Die ze dan wel eerst moesten aanschaffen.

„Filmproducenten weten dat fans een stem en macht hebben die disproportioneel is ten opzichte van hun aantal”, schrijft de Britse hoogleraar communicatie Will Brooker in zijn boek Hunting the Dark Knight: Twenty-First Century Batman (2012). „Het is een kleine groep, maar ze kunnen je het leven zuur maken. Ze worden gerespecteerd en het hof gemaakt omdat ze een soort actiegroep zijn.”

Slechts een klein segment van die ‘actiegroep’ kan niet omgaan met die positie, benadrukken Hassenger en Booth. Deze – vaak blanke – mannen krijgen met hun vrouwonvriendelijke oproepen en uitspraken tegen diversiteit op sociale media veel aandacht. Maar ze zijn niet representatief.

Booth raadt deze kleine mondige verontwaardigde groep aan zijn eigen boze-witte-mannen-fanfictie te schrijven en andere fans niet meer lastig te vallen. Want als het toxische fandom een les kan leren van Annie Wilkes in Misery is dat makers toch wel hun eigen gang gaan. Ook al verbrand je – zoals in die film – hun werk of breek je hun enkels.

    • Hans Klis