Deze kunstenaar haat vliegen, dus begraaft hij een vliegtuig

Kunstwerk De Britse kunstenaar Roger Hiorns begraaft vliegtuigen. Er mocht er een de grond in op landgoed Groot Bentveld bij Zandvoort.

Over pakweg een jaar zal er niets meer van het vliegtuig te zien zijn. Foto Olivier Middendorp

Roger Hiorns heeft een hekel aan vliegen. En dus is de Britse kunstenaar met de trein uit Londen naar landgoed Groot Bentveld (bij Zandvoort) gekomen voor de afronding van zijn opmerkelijkste project tot nu toe. Dat voorlopig ongetwijfeld een van de wonderlijkste kunstwerken in Nederland is.

Hiorns heeft namelijk een vliegtuig laten begraven in de tuin van Groot Bentveld.

Het betreft een personenvliegtuig van British Aerospace, type BAe125, lengte vijftien meter, spanwijdte veertien meter, dat voorheen toebehoorde aan de Royal Air Force en regelmatig werd gebruikt door het Britse koningshuis. Wie het toestelnummer intikt op jetphotos.com ziet dat de ZE 396 tussen 2004 en 2015 heel Europa overvloog, van Malta tot Kopenhagen en van Las Palmas tot Helsinki, met royals als koningin Elizabeth en prins Andrew aan boord.

Maar nu ligt het toestel verzonken in een gigantische afgraving in de landgoedtuin. Dat gat werd een half jaar geleden gegraven, daarna werd er een dikke laag beton op de bodem gestort om verschuiving van het toestel te voorkomen. Het vliegtuig werd erin getakeld en vervolgens gecoat met een dikke laag rubber tegen corrosie van het aluminium. Nu, op deze februaridag, zijn de voorbereidingen klaar en wordt het gat dichtgegooid. Over pakweg een jaar, als er weer gras en krokussen staan, zal er niets meer van het vliegtuig te zien zijn. Alleen het deksel, zo’n twee meter in doorsnee, van een put die alsnog toegang verschaft tot het vliegtuig. Hoe het daar zal zijn weet niemand nog zeker: donker natuurlijk en benauwd – en zouden er al dieren in de krochten zijn gaan zitten?

Foto Olivier Middendorp

Maar de echte vraag is natuurlijk: wat drijft iemand in vredesnaam om een vliegtuig in zijn tuin te begraven?

Om te beginnen: de nieuwe eigenaar, die om privéredenen niet met zijn naam in de publiciteit wil, is sowieso een van de grootste verzamelaars van hedendaagse kunst in Nederland. Zijn huis hangt vol met werken van Marlene Dumas, Ger van Elk, Ryan Gander en Keith Edmier en hij is ook niet vies van een monumentaal gebaar. Op het huis hangt bijvoorbeeld een neonsculptuur van Yael Bartana (met de tekst ‘Wenn ihr wollt ist es kein traum’), even verderop in de tuin ligt Atelier van Lieshouts Huize Organus (2008), een grote, gele sculptuur dat een deel van de menselijke ingewanden verbeeldt. En onlangs werkte Natasja Kensmil bijna een jaar aan een wandschildering in een van de bijgebouwen. Toch lijkt de verzamelaar verbaasd over wat hij zich dit keer op de hals heeft gehaald.

Ook in andere landen, waaronder Tsjechië liet Hiorns een vliegtuig begraven.

„Ik kwam toevallig naast Roger te zitten tijdens een etentje”, zegt hij, „en die vertelde me over dit plan. Ik vond het geweldig, en we hebben het al heel snel beklonken. Zijn idee deed mij meteen denken aan Sutton Hoo, die plaats in Engeland waar ze onder de grond een zevende-eeuws schip hebben gevonden dat de begraafplaats was van een koning.” Hij kijkt naar de grijper, die het zand met woeste scheppen rond het vliegtuig stort. „Nu ben ik vooral benieuwd hoe het is om erin te staan. Het moet een rare ervaring zijn, in je eigen tuin, levend, onder de grond. Beklemmend, claustrofobisch.” Om misverstanden te voorkomen: hij heeft al besloten dat het werk, net als de rest van zijn collectie, in principe niet voor publiek toegankelijk zal zijn.

Vliegtuigmotor die poeder werd

Voor Roger Hiorns was de interesse van de verzamelaar een buitenkans. Hiorns maakte al vaker werken waarin vliegtuigen zijn ‘verwerkt’ – zo liet hij een volledige vliegtuigmotor tot poeder vermalen – maar hij is vooral bekend om beelden en installaties waarin hij onverwachte materialen gebruikt, variërend van schuim tot koeienhersens. Hiorns’ grootste claim to fame is de installatie Seizure. Daarvoor liet hij in 2008 een sociale huurflat in Londen, die op het punt stond te worden afgebroken, vollopen met een kopersulfaat-oplossing. Toen het water na een maand werd weggepompt bleef op de wanden en vloeren een dikke laag blauw kristal achter die de flat in een wonderlijke, onwereldse grot transformeerde – het lokte vele duizenden mensen naar Southwark. „Seizure ging voor mij over het bespelen van menselijke emoties”, zegt Hiorns nu. „De specifieke combinatie van kleur, materiaal en ruimte riep bij veel mensen hele diepe reacties op, terwijl het uitgangspunt, een flat vol blauw kristal, behoorlijk onwerkelijk is. Dat zoek ik in veel van mijn werk.

Kunstenaar Roger Hiorns. Foto Olivier Middendorp

„Als kind was ik heel onrustig, en toen ik eenmaal kunstenaar was, vroeg ik me af hoe je door middel van beelden en materialen de gemoedstoestand van mensen kunt sturen. Hoe je ze ervaringen kunt bezorgen die een nieuw licht werpen op je stemmingen, op je leven.”

Al twintig jaar geleden bedacht

Het idee om een vliegtuig te begraven ontstond volgens Hiorns al meer dan twintig jaar geleden. „Iedere jonge kunstenaar heeft van die plannen die hij graag wil uitvoeren maar die hij niet kan betalen”, zegt hij. „Dat betekent dat ze lang in je geest blijven rondspoken – sommige verdwijnen weer, andere rijpen en worden daardoor steeds beter.” Uiteindelijk besloot Hiorns dat hij een serie vliegtuigen wilde begraven, op verschillende plekken op de wereld.

De eerste installeerde hij in 2016 min of meer illegaal op een privéterrein in Ipswich, Suffolk. De tweede werd eind oktober vorig jaar afgezonken voor het Rudolfinum Museum in Praag. „Wat me fascineert”, zegt hij, „is dat elk vliegtuig op elke plek een heel andere betekenis krijgt. De eerste deed denken aan die eeuwenoude grafkamers die je vindt in de Engelse natuur. De MiG-21, een klein Russisch jachtvliegtuig, werd begraven op een plek tussen het museum en een belangrijk Europees laseronderzoekscentrum. Die begrafenis groeide uit tot een soort ceremonie, alsof de toeschouwers collectief het communisme onder de grond stopten.

„Dit toestel op Groot Bentveld is het eerste dat je kunt betreden, en omdat het op privéterrein ligt, is de kans groot dat het hier nog heel lang kan blijven liggen. Daarmee wordt het een tijdscapsule, een ruimte uit het verleden waarin de tijd voor eeuwig stilstaat, maar ook een ruimte waarin je aan het heden kunt ontsnappen. Toch hoop ik dat het vliegtuig, net als Seizure, vooral gaat over de menselijke gemoedstoestand, dat je onder de grond, op die plek, een unieke gewaarwording ervaart.”

Nederland, Bentveld, 15-02-2018.
Kunstenaar Roger Hiorns begraaft een vliegtuig in Bentveld.
Foto: Olivier Middendorp
Foto’s Kunstenaar Roger Hiorns

Het is zover: het vliegtuig is bedolven onder het zand. De eigenaar opent de provisorische deksel en klimt de put in, gevolgd door Hiorns en zijn vrouw. Even later staan we in het vliegtuig. Het is er schemerig . De luxe leren stoelen zijn nog intact, net als een groot deel van de cockpit (de controlelichten branden) en de wc achterin (de eigenaar: „Ze vroegen of die moest blijven werken, maar dat ging me wat ver.”) De claustrofobie valt mee, maar het voelt onwerkelijk, inderdaad alsof je bij leven en welzijn in een gezonken scheepswrak bent beland. De eigenaar grijnst jongensachtig: „Misschien ga ik me hier toch maar laten begraven.” Er is sluipend gevaar, de sensatie van zweven in de tijd.

Hoe groot de kracht van het werk is, blijkt pas als we weer boven komen, in de tuin van Groot Bentveld. Het licht is ineens ongebruikelijk fel en de kleuren lijken frisser dan normaal – alsof we uit de dood zijn opgestaan.

Een vliegtuig, begraven in een tuin.

We koesteren de zon op ons gezicht. Roger Hiorns kijkt tevreden om zich heen.

    • Hans den Hartog Jager