OM gaat tabaksindustrie niet vervolgen

Strafzaak tegen producenten Het OM ziet „onvoldoende aanknopingspunten” voor een strafzaak tegen vier grote tabaksproducenten. „Niemand dwingt mensen om te roken en ze stoppen er ook vaak genoeg mee.”

Teer- , nicotine- en koolmonoxide-gehalten in sigaretten worden bepaald door een rookmachine een sigaret te laten afroken. Foto Olivier Middendorp

Het Openbaar Ministerie gaat de tabaksindustrie niet vervolgen. Dat heeft het OM donderdagochtend bekendgemaakt. „We zien onvoldoende aanknopingspunten voor vervolging”, licht hoofdofficier Marianne Bloos het besluit toe. Volgens haar is er geen sprake van strafbare feiten.

In 2016 deed Bénédicte Ficq namens twee longpatiënten aangifte tegen vier grote tabaksproducenten: Philip Morris, British American Tobacco, Imperial Tobacco en Japan Tobacco. De strafrechtadvocaat verdenkt hen van (poging tot) moord dan wel doodslag, zware mishandeling, valsheid in geschrifte en het opzettelijk benadelen van de gezondheid.

Steeds meer partijen sloten zich de afgelopen tijd aan bij de aangifte tegen de tabaksindustrie van advocate Bénédicte Ficq. Lees ook het interview met haar: ‘Ik hoop dat het in hun bek ontploft.’

De aangifte is ook namens Stichting Rookpreventie Jeugd, waar de activistische longarts Wanda de Kanter voorzitter van is. Verschillende partijen sloten zich aan, waaronder KWF Kankerbestrijding, een aantal ziekenhuizen en recent tal van artsenverenigingen, de verslavingszorg en de gemeente Amsterdam.

‘Niet haalbaar’

Het OM vindt maatschappelijk draagvlak belangrijk, maar heeft dat niet meegewogen in zijn besluit. „Het gaat ons eerst om de haalbaarheid van strafrechtelijke vervolging”, zegt Bloos. Het vaststellen van poging tot moord of doodslag acht het OM niet haalbaar. Bloos: „Roken is schadelijk voor de gezondheid, dat is algemeen bekend. Het staat met koeieletters op de pakjes. Bovendien zijn sigaretten een legaal verkrijgbaar genotsmiddel. En er bestaat zoiets als vrije wil. Niemand dwingt mensen om te roken en ze stoppen er ook vaak genoeg mee. Je kunt tabaksfabrikanten niet verantwoordelijk houden voor hun gedrag.”

Op de vraag of mensen niet doelbewust verslaafd zijn gemaakt aan roken met allerlei ‘additieven’ in sigaretten, antwoordt Bloos dat tabaksfabrikanten er stoffen in mogen stoppen, zolang ze zich maar houden aan de wet en regels. „Daar is aan voldaan.”

Ook al gaat het om een verslavend product, dat betekent binnen het strafrecht niet dat mensen geen wilsvrijheid meer hebben, zegt Bloos. „Met de huidige wet en jurisprudentie kun je niet zeggen: de roker handelt helemaal niet zelf.” Ook het feit dat 80 procent van de rokers als adolescent begint, zoals Ficq betoogt, verandert volgens haar niets aan de zaak.

Lees ook: Sjoemelsigaret: schoon in de test, smerig in het echt

‘Sjoemelsigaretten’

Een van de centrale punten in Ficqs aangifte is dat tabaksfabrikanten jarenlang te lage waarden aan schadelijke stoffen op hun sigarettenpakjes hebben vermeld. In de filters van sigaretten zitten kleine gaatjes, die rokers ongemerkt dichthouden met lippen en vingers. Zij krijgen daardoor meer schadelijke stoffen binnen dan de rookmachines die sigaretten op een door Brussel voorgeschreven meetmethode testen op het gehalte aan teer, nicotine en koolmonoxide. Valsheid in geschrifte, vindt Ficq. Zij spreekt van ‘sjoemelsigaretten’.

Het OM ziet dat anders. Bloos: „Die gaatjes dateren van voor de oorlog, weten we uit patenten. Overheden zijn daar altijd van op de hoogte geweest, maar hebben regelgeving noch testmethoden daarop aangepast.”

Ficq stapt naar het Gerechtshof

Bloos heeft „kennis genomen” van de brief die Martin van Rijn vorig najaar aan de Europese Commissie schreef. Daarin erkent de oud-staatssecretaris van Volksgezondheid het bestaan van ‘sjoemelsigaretten’ en betoogt hij dat de misleidende meetmethode op de schop moet. „Als het tijd is om regelgeving aan te passen, denk ik dat dit een goede zet is”, zegt Bloos. „Maar het strafrecht is niet de plek voor deze discussie.”

Het Openbaar Ministerie heeft volgens Bloos grondig onderzoek naar de zaak gedaan. Het heeft zelfs nog gekeken of er sprake is van andere mogelijke strafbare feiten, zoals oplichting en verkopersbedrog. Twee officieren van justitie beoordeelden de aangifte, een handvol specialisten en assistenten stond hen bij.

„We werden ook vanuit het buitenland voortdurend gebeld over onze vorderingen en overwegingen”, zegt Bloos. „Veel mensen hebben hun hoop op ons gevestigd. Maar we kunnen niet dagvaarden vanwege maatschappelijke druk. Dat zou ons onbetrouwbaar hebben gemaakt. Wij worden geacht in onafhankelijkheid de mogelijkheid tot strafrechtelijke vervolging te beoordelen.”

‘In galop’ naar het Gerechtshof

Volgens strafrechtadvocaat Ficq heeft het OM het standpunt van de tabaksindustrie overgenomen. Zij stapt „in galop en vol vertrouwen” naar het Gerechtshof om alsnog vervolging af te dwingen door het OM. Wat haar betreft is het „een uitgelezen kans om het draagvlak in de samenleving voor deze zaak nog groter te maken”. Hoofdofficier Bloos ziet die procedure met vertrouwen tegemoet. „We hebben een goed onderbouwde en weloverwogen beslissing genomen.”

Net als Ficq geeft longarts Wanda de Kanter niet op, liet zij het ANP weten:

„De officieren hebben de wet eenzijdig geïnterpreteerd en zien niet wat wij artsen dagelijks in onze spreekkamers zien. Wij zijn ervan overtuigd dat het hof zal kijken voor wie de Tabakswet werkelijk bedoeld is: niet voor de tabaksindustrie, maar voor de mensen wier gezondheid beschermd moet worden.”

René Medema, bestuursvoorzitter van kankerinstituut Antoni van Leeuwenhoek, zegt dat het nieuws van vandaag „niet is wat we gehoopt hadden”. Het Amsterdamse ziekenhuis sloot zich begin deze maand aan bij de aangifte tegen de tabaksindustrie, net als het Universitair Medisch Centrum Groningen.

‘Onbegrijpelijk besluit’

Het UMCG is „zeer teleurgesteld over dit onbegrijpelijke besluit”, staat in een reactie. Het Groningse ziekenhuis begrijpt „niets van de overwegingen van het OM om niet tot vervolging over te gaan. Wij willen samen met Benedicte Ficq en andere partijen gaan bekijken of er nog andere (juridische) opties zijn.” Het Antoni van Leeuwenhoek voelt zich „zeer gesteund door het grote aantal organisaties en particulieren” dat zich bij de aangifte heeft aangesloten. „Daar zijn we ontzettend blij mee en het maakt ons nog gemotiveerder om door te gaan.”

Ook KWF Kankerbestrijding blijft hoop houden op vervolging van de tabakssector. „Het OM heeft ons voldoende argumenten gegeven om naar het hof te gaan”, zegt een woordvoerder tegen het ANP. „De maatschappij pikt het niet meer. Bijna een op de drie sterftegevallen door kanker is gerelateerd aan roken. Als maatschappij zijn we verantwoordelijk om onze kinderen hiertegen te beschermen.”

Het Longfonds heeft eveneens „vertrouwen in het vervolg”, schrijft de organisatie op Twitter. „De steun die ontstaat in de maatschappij voor deze zaak is hierbij ontzettend belangrijk.”

    • Carola Houtekamer
    • Danielle Pinedo
    • Maarten Dallinga