Dansnomade die van sambal hield

Nini Theilade (1915-2018), onsterfelijk door een film uit 1935, danste als honderdjarige haar laatste choreografie.

Nini Theilade in 1934 in ballet Psyche (boven) en in 2010 (onder), op een foto van de academie in het Deense Oure waar ze jaren lesgaf. Foto Sasha/Getty Images

‘De regisseur liet haar op een stoel plaatsnemen. Terwijl hij de belichting instelde, zat Nini in haar lange zwarte japon rustig te wachten. Ze bewoog niet, maar het leek of ze diep in zichzelf repeteerde.” Als enige toeschouwer sloeg Eva Tarp in november 2015 Nini Theilade gade bij de uitvoering van haar laatste choreografie, die werd gefilmd in het auditorium van het bejaardenhuis. „De muziek startte en ze begon. Beheerst liet ze haar honderdjarige handen fladderen als in de feeërieke sequentie waarmee tachtig jaar eerder A Midsummer Night’s Dream, de speelfilm van Max Reinhardt, eindigde. Ik heb ademloos naar haar gekeken.”

Nini Theilade, danseres, choreografe en danspedagoge, overleed op 13 februari kort na het ontwaken in Hesselager, Denemarken. Ze was 102 en tot op het laatst helder en spitsvondig. Op de herdenkingsdienst klonk nogmaals de nocturne van Mendelssohn uit de slotsscène van de film die haar in 1935 beroemd maakte.

Fans over de hele wereld koesteren de foto’s van de wonderschone twintigjarige Nini als ‘Fairie Attending Titania’, die destijds het filmaffiche sierde. Geregeld kreeg ze haar dansfoto’s toegestuurd om te signeren. Volgens gepensioneerd docente Eva Tarp, die lang met haar samenwerkte op de dansafdeling van de sportacademie in Oure, in Zuid-Denemarken, en hecht met haar bevriend was, bleven (oud-)studenten Nini opzoeken om coaching van haar te krijgen. Zelfs nadat ze in 2013 het lesgeven moest opgeven door een lelijke val. Vanuit haar flat op de begane grond in het bejaardenhuis vond ze inspiratie voor haar laatste choreografie. Aan een hoge vlaggenstok wapperde een koord vrij in de wind. „Het deed haar artistieke bloed weer stromen.”

De dans was er al vroeg. Nini Theilade werd op 15 juni 1915 geboren in Purwokerto op Midden-Java, waar haar Nederlandse moeder Johanna ‘Toetie’ Wijnschenk Dom lessen gaf in de toentertijd populaire Dalcroze (ritmische gymnastiek). Haar Deense vader Hans Theilade, ingenieur, werkte als journalist en vertaler. Ze bleef enig kind. Om haar zwakke gezondheid keerde het gezin terug naar Europa. Nini’s verdere dansopleiding, in Kopenhagen en in de Parijse studio van de Russische Lubov Egorova, werd gefinancierd door de Haagse familie op het Westeinde, welgesteld door Indische suikerplantages. Bij haar debuutrecital in Den Haag in 1929 lieten ze verstek gaan: „Een familielid aan het toneel was bepaald geen verdienste”, vertelde Nini Theilade in 1999 geamuseerd aan NRC. De Nederlandse kritiek onthaalde de veertienjarige als een fenomeen en vanaf dat moment reisde ze over de wereld, met haar moeder als chaperonne en leidsvrouw. Ze combineerde de academische ballettechniek met moderne invloeden, een stijl die geperfectioneerd werd tijdens haar jaren bij de Ballets Russe de Monte Carlo onder Leonid Massine en die ze naderhand in haar lessen zou doorgeven.

Impresario Ernst Krauss ontvangt zijn jongste ster Nini Theilade (14) op het Centraal Station in Amsterdam. Rechts haar ouders. Foto Vereenigde Fotobureaux N.V./Stadsarchief Amsterdam

Oude dansers bezitten vaak de gave met plezier en zelfspot te kunnen vertellen over hun bewogen verleden. Voor Nini Theilade gold dat zeker. In de documentaire Ballets Russes (Dayna Goldfine en Dan Geller, 2005) haalde ze met oud-collega’s de weinig glamoureuze wederwaardigheden op van het nomadische danssterrenbestaan. Ook tijdens het interview met NRC trakteerde ze op de twintigste-eeuwse (dans)geschiedenis voor en achter de schermen waarvan ze getuige was geweest. Ze beschreef een stampvoetende Anna Pavlova, de aanbedene, die haar dansers drilde op perfecte pirouettes over de diagonaal door ze te laten richten op een stuk kauwgom dat ze uit haar mond haalde en op het brandscherm plakte. Een piepjonge, tegenstribbelende Mickey Rooney die ze in bad stopte om hem schoon en in frisse kleren te kunnen presenteren aan Max Reinhardt als de geschikte Puck voor de Midsummer Night’s Dream. Ze sprak over ondansbare vloeren „in Butte, Montana” en repetities in de trein op weg naar een volgende pleisterplaats.

Op de dag dat haar choreografie Nuages – decor en kostuums Willem de Kooning – in New York in première ging, vielen de Duitsers Denemarken binnen. Afgesneden van haar ouders liet ze zich overrompelen door een sprookjesachtig huwelijksaanzoek van de Nederlander Peter Loopuyt, vertegenwoordiger van een bankpapierdrukker. Haar moeder kon de gedachte niet verdragen dat ze door de oorlog van haar dochter gescheiden was. Getroubleerd en door pijnen verslaafd aan morfine pleegde ze zelfmoord.

Nini Theilade kreeg een zoon en een dochter, danste af en toe, maar het huwelijk was ongelukkig; haar veel oudere man genoot van het societyleven, zij niet. Pas in de jaren zestig, na de scheiding, hernam ze haar dansleven, als choreografe en pedagoge, met aan haar zijde de Deen Arne Buchter-Larsen, haar grote liefde. Van de twee balletscholen die ze oprichtte, bestaat die in Lyon nog als Académie de Ballet Nini Theilade. Na de dood van haar tweede man streek de nomade neer in het landelijke Oure.

„Ze verlangde naar een huisje in de natuur”, zegt haar achternicht Marijke Gorter-Coolhaas. „Vroeger, in Nederland, als Nini ons bezocht en met mij over straat ging, draaide iedereen zich om. Zo beeldschoon was ze, maar ze gaf niets om uiterlijk vertoon. Die knalblauwe schittering in haar ogen bleef ze houden – en ook haar vermogen om te flirten, bijvoorbeeld met een leuke jonge vent van de Deense televisie. Zodra ik belde, zei ze: ‘Darling, ik spreek met jou mijn moederstaal’.” Het Nederlands was een van de zeven talen die ze vloeiend sprak.

Haar gehoor en gezichtsvermogen mochten slechter zijn geworden en fysiek was ze krakkemikkig, maar, zegt haar achternicht, „nooit verloor ze haar enorm gevoel voor humor. Ze hield ervan je van je stuk te brengen. Ze wilde ons een mooie plek laten zien. Na een ingewikkelde autorit – ze verdwaalde altijd – kwamen we uit bij een ijssalon. Dol was ze op ijs, chocolade en sambal”.

Bekijk ook het laatste optreden van Nini Theilade in Titania II van regisseur Thomas Seest:

De twee vrouwen deelden de heimwee naar de smaken en geuren van hun Indische wortels en de rijke familieverhalen. „Voor haar laatste verjaardag gaf ik haar een ingelijste foto van haarzelf in Indië als klein kind met mijn oma, met wie ze een jaar scheelde. Wat bleek? Ze overhandigde mij dezelfde foto.”

Met Nini Theilade verdween een ijzersterk geheugen aan een turbulent artistiek tijdperk. Kettingrokend en graag met een glas erbij glinsterden haar ogen achter de sterke brillenglazen als ze zei: „This is also funny, dit is ook grappig.” Even later becommentarieerde ze een dansuitvoering die ze op televisie had gezien, want ze mocht dan een ster uit lang vervlogen tijden zijn, de danskunst hield haar jong.

Suggesties voor deze rubriek zijn welkom op necrologie@nrc.nl.