EU siddert voor plannen Macron

Europese politiek

Na de Franse wil Macron nu ook de Europese politiek op zijn kop zetten. Wie durft, mag zich aansluiten. Vrijdag komen de Europese regeringsleiders bijeen.

Carnavalsoptocht in het Duitse Mainz. Op de praalwagen een nagebouwde Emmanuel Macron. Foto Ralph Orlowski / Reuters

Het is eind januari als Christophe Castaner de pers onthaalt voor een verlate nieuwjaarsborrel. Na een royaal buffet met petits fours en champagne blikt de leider van Macrons La République en Marche (LREM) terug op het succes van de jonge beweging: het Franse parlement is „geheel vernieuwd”, LREM heeft politici van links tot rechts opgezogen en „oude politieke breuklijnen overbrugd”.

Daar blijft het niet bij. Castaner kondigt in het hippe Parijse zaaltje, waarin normaal modeshows plaatsvinden, een nieuw doel aan: vernieuwing van het Europees Parlement. Ook daar zijn te veel „oude, steriele kloven”. Een dik jaar voor de Europese verkiezingen gaat „de revolutie” een nieuwe fase in.

Kan Emmanuel Macron de Europese politiek net zo op zijn kop zetten als hij eerder met de Franse deed? Het is de vraag die iedereen in Brussel bezighoudt, ook de regeringsleiders die vrijdag bijeenkomen voor een onder meer aan Europese democratie gewijde top.

De Europese machtsverhoudingen zijn al jaren stabiel. Het Europarlement wordt gedomineerd door twee fracties: de christen-democratische EVP en de socialistische S&D. Maar de Franse LREM-parlementariër Pieyre-Alexandre Anglade ziet grote kansen om die oase van rust te doorbreken. Die fracties, legt hij uit, zijn kwetsbaar, want heterogeen. Neem Angela Merkel en Viktor Orbán. De bondskanselier en de ‘on-liberale’ Hongaarse premier zijn tegenpolen, maar zitten toch samen in de Europese Volkspartij, omwille van het aantal zetels. Van dit soort interne tegenstrijdigheden wil Macron profiteren.

Lees ook over de eerste pan-Europese partij: ‘We willen nieuwe energie in Europa brengen’

Europese politieke logica

De 31-jarige Anglade is Macrons Monsieur Europe. Voor zijn verkiezing tot lid van de Assemblée Nationale werkte hij als assistent in het Europarlement. Nu moet hij in alle bestaande fracties parlementariërs vinden die bij Macron passen. Dat is niet eenvoudig, beseft hij: „De Europese politieke logica is heel anders dan de nationale: je hebt te maken met 27 landen en culturen. Tegelijkertijd zijn er die breuklijnen binnen fracties. Die maken een herschikking heel goed denkbaar. Als we Europa nieuw elan willen geven, dan zal dat met andere structuren moeten.”

Er zijn twee mogelijkheden: aansluiting zoeken bij een bestaande fractie, of een nieuwe fractie beginnen. Vooralsnog neigt Macron naar dat laatste. Castaner reikt in zijn speech twee politieke zwaargewichten de hand: Daniel Cohn-Bendit en Alain Juppé. De een was jaren fractievoorzitter van de Europese Groenen en adviseert Macron al op de achtergrond. De ander was premier onder de rechtse president Chirac. Ideologisch staan ze ver van elkaar, maar wat ze gemeen hebben is dat ze „diepgaand geloven in Europa”, zegt Castaner. Dát is de nieuwe breuklijn: tussen degenen die Europa als kans zien en zij die Europa als bedreigend ervaren.

Naar verwachting is dat ook Macrons boodschap als hij op 17 april zijn eerste speech houdt in het Europarlement. Die toespraak zal meer dan ooit een lokroep zijn om het klassieke links-rechtsdenken los te laten. Dat die boodschap niet aan dovemansoren is gericht, bleek toen vorige week uitlekte dat de Italiaanse socialist en ex-premier Matteo Renzi in gesprek is over samenwerking, mogelijk zelfs als zogenoemde Spitzenkandidaat voor een Europese Macron-lijst. Dat is een door politieke fracties in het Europees Parlement naar voren geschoven kandidaat-voorzitter.

Terwijl andere EU-leiders het Europarlement vaak wat negeren, is Macron er bovenmatig in geïnteresseerd. ‘Straatsburg’ moet hem helpen het pro-Europese verhaal waarmee hij de verkiezingen won, waar te maken.

Elke premier en president in de EU behoort tot een van de grotere fracties. Leiders van dezelfde familie komen voor aanvang van een EU-top altijd bijeen voor politiek-strategische afstemming. Maar Macron is het ‘weeskind’ onder de EU-leiders. Sinds zijn electorale successen in eigen land heeft hij geweigerd zich bij een van de bestaande families aan te sluiten – en zo maakt hij iedereen bloednerveus. Waar is deze man mee bezig?

Eerste grote siddering

Op 9 december 2017 ging er een eerste grote siddering door het Europarlement. Op de Franse tv maakte Europarlementariër Gilles Pargneaux bekend dat hij met „ongeveer zeventig” ideologisch uiteenlopende collega’s een ‘Macron-groep’ had gevormd. Was dit het begin van de zo gevreesde beeldenstorm?

Snel blijkt dat Pargneaux overdrijft. Pas in de dagen ná de uitzending stuurt hij mails naar collega’s, met de vraag of ze mee willen doen met „een informeel orgaan” om Macrons ideeën te bespreken. Anglade zegt dat LREM hier niets mee te maken heeft. „Maar het staat iedereen vrij om te doen wat hij wil.” Hoe dan ook: de ophef maakt duidelijk dat Macrons ongrijpbare politieke profiel nu ook in Brussel tot grote onrust leidt.

De liberale Europarlementariër Enrique Calvet Chambon is een van de weinigen die Pargneaux openlijk steunt. De Spanjaard noemt hun clubje „absoluut informeel” en „embryonaal”, maar noemt Macron „een unieke kans” om het verkokerde parlement op te schudden. Volgens Calvet Chambon past Macron inhoudelijk goed bij zijn liberale fractie ALDE, al vindt de Spanjaard zijn politieke familie soms te veel „een grabbelton waar iedereen in lijkt te passen” – van uitgesproken pro-Europeanen als de Belgische ex-premier Guy Verhofstadt tot de soms naar euroscepsis neigende VVD van Mark Rutte. Calvet Chambon denkt dat Macron bovendien nooit bereid zal zijn om tweede viool te spelen.

Volgens ALDE-prominent Hans van Baalen (VVD) hoeft dat niet, maar „kan het ook niet zo zijn dat La République en Marche straks alles gaat bepalen”. Op basis van gesprekken „met mensen rondom Macron” acht hij de kans vrij groot dat de president zich „op gelijkwaardige basis” bij ALDE aansluit. „Met de EVP fuseren kan niet: te groot, te anders. De Groenen: te klein. De socialisten: te veel oude hap. Maar als hij ALDE kiest, ontstaat er een grote fractie, misschien zelfs wel de op een na grootste.”

Rutte en Macron in één fractie? Macron wil de eurozone grondig verbouwen, Rutte voelt weinig voor grote stappen. „Op het gebied van burgerrechten, interne markt en handel weten we elkaar wel te vinden”, zegt Van Baalen. „Maar de muntunie zal lastig worden. Macron zal moeten aanvaarden dat dit een vrije kwestie is.”

Geweldig gevaar

Christen-democraat Alain Lamassoure, die de EU-plannen van Macron een warm hart toedraagt en ooit stilletjes hoopte dat zijn EVP Macron zou ‘adopteren’, ziet het somber in voor ALDE. „Macron is een geweldige kans voor de liberalen, maar ook een geweldig gevaar”, zegt de Fransman. „De man is een stoomwals.”

Of de Franse president veel kan eisen, hangt af van het aantal Europarlementariërs dat hij straks in de aanbieding heeft. Niet voor niets zijn alle recente manoeuvres van de president gericht op het maximaliseren van het verkiezingsresultaat. Zo werd er vanuit Parijs sterk gelobbyd voor het deels ‘transnationaal’ maken van de Europese kieslijsten, zodat ook niet-Fransen op Macron-kandidaten hadden kunnen stemmen. Dat idee werd twee weken geleden door het Europees Parlement afgewezen, maar volgens Anglade zal Macron er vrijdag op de top in Brussel zeker verder over willen praten.

In Frankrijk zelf wil Macron het voor Europese verkiezingen geldende districtenstelsel afschaffen, een stap die volgens critici gunstig uitpakt voor LREM. Een wetsvoorstel hiervoor zal het waarschijnlijk zonder problemen halen.

Grote Europese mars

Op het partijbureau van En Marche in Parijs wordt intussen hard gewerkt om Fransen en andere in Frankrijk kiesgerechtigde EU-onderdanen nu al te enthousiasmeren voor de Europese verkiezingen van mei 2019. En dat gaat net zo als bij de voorbereiding van de Franse verkiezingen vorig jaar. Tijdens een ‘Grande Marche’ gingen vrijwilligers indertijd de deuren langs om mensen, aan de hand van een gestructureerde vragenlijst, uit te horen. Op 24 maart begint de ‘Grande Marche européenne’. Op basis van de vele gesprekken wordt een ‘diagnose’ gesteld en vervolgens een verkiezingsprogramma geformuleerd. Cohn-Bendit heeft al laten weten bij de aftrap aanwezig te zijn. Juppé heeft op de handreiking van En Marche nog niet gereageerd.

„We hebben gemerkt hoezeer Fransen het waarderen als er naar ze geluisterd wordt”, zegt Hannah Starman, in Parijs verantwoordelijk voor dit project. Volgens haar moet het besef nog doordringen dat Europa zich op een „scharnierpunt” bevindt. Ze kent de kritiek, zegt ze. „Macron is natuurlijk niet alleen vanwege Europa gekozen. Veel mensen wilden de verkiezing van Marine Le Pen voorkomen. En we moeten ervoor waken dat we denken dat Europa ‘Frankrijk in het groot’ is. Maar de huidige status-quo is niet houdbaar.”

Lees ook over Macron: van Messias tot kop van Jut