Opinie

    • Menno Tamminga

Sta je als vakbond lelijk te kijk met je onmacht

Vakbonden houden van acties, maar Action houdt niet van vakbonden. De expanderende, winstgevende winkelketen heeft vakbond FNV buitenspel gezet. Action, eigendom van de Engelse private-equityfinancier 3i, vond de landelijke FNV-looneis van 3,5 procent te hoog ten opzichte van de gemiddeld 2 procent die de onderneming wilde betalen.

Gaat het hier ‘alleen’ om geld? Of gaat het om meer?

Action ruilt voor zo’n 15.000 Nederlandse werknemers de cao, de collectieve arbeidsovereenkomst, in voor een individuele arbeidsvoorwaardenregeling, een zogeheten avr. Bij zo’n avr is de ondernemingsraad soms betrokken namens de werknemers. Vorig jaar zette supermarktketen Jumbo de bonden buitenspel na een knallend arbeidsconflict.

Voor de vakbonden is dat een bedreigende tendens. De cao is hun belangrijkste ‘product’. Het gros van de werknemers valt onder zo’n contract tussen bedrijven en vakbonden.

Lees ook dit interview met Hajir Hajji over haar ongewone carrière bij Action

Hoe werkt dat? Bestuurders van een bond, die betaald worden door die bond, onderhandelen over loon, pensioen, etcetera met ondernemingen. De vakbondsonderhandelaars hebben geen afhankelijkheidsrelatie met hun baas, werknemers in ondernemingsraden hebben dat wel. Verder hebben cao-onderhandelaars middelen om werkgevers voor hogere lonen en betere arbeidsvoorwaarden wat onder druk te zetten, zoals kortere of langere werkonderbrekingen.

Werknemers zijn best content met hun cao. Bij de meest recente Enquête Arbeidsomstandigheden van onderzoekers van TNO en CBS (2016) bleek 84 procent van de werknemers tevreden of zeer tevreden. In een vergelijkbaar onderzoek onder werkgevers krijgt de cao maar een schrale voldoende: 6,6.

In het buitenspel zetten van de bonden door Action en Jumbo komen drie trends samen. Allereerst de verzwakte positie van de bonden zelf. Minder werknemers zijn georganiseerd. In sectoren als de detailhandel was deze organisatiegraad altijd al laag, maar nu worden werkgevers vrijpostiger. Ze etaleren hun eigen macht én de onmacht van de vakbonden met wat meer venijn.

Het buitenspel zetten van de bonden heeft gevolgen. Bedrijven zijn elkaars concurrent en beloeren elkaar. Als de een goedkoper of makkelijker uit is met een arbeidsvoorwaardenregeling dan met een cao, gaan anderen denken: ook iets voor mij? Imitatie is de hoogste vorm van vleierij, ook onder bedrijven.

De tweede trend: de voorkeur van werkgevers voor flexibele arbeidscontracten – zie het onderzoek maandag van CBS en TNO. Ook in de flexibilisering spelen kostenvoordelen en imitatie een rol. In de detailhandel is een ruim aanbod van mensen die dat tijdelijk of op afroep willen doen.

De derde trend is het opbloeiende activisme bij FNV. Dat vertaalt zich in vasthoudender onderhandelen en meer actiebereidheid. Zo wil de bond relevanter worden en aantrekkelijker zijn voor nieuwe leden. Maar het activisme reageert ook op de economische groeicijfers van meer dan 3 procent en het gevoel dat werknemers hun rechtmatige deel van de groei mislopen. De FNV-ácties lokken werkgeversréacties uit.

Daar komt bij dat Jumbo en Action twee winstmachines zijn voor hun eigenaren. Dat geeft de tegenstelling tussen de factoren kapitaal en arbeid nog wat extra spanning. Action levert grootaandeelhouder 3i miljarden op.

Als deze winnaars van de economische crisis de loongroei kunnen minimaliseren, dan zijn het kabinet, president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank en hun gedroomde koopkrachtimpuls voor de Nederlandse economie de verliezers.

En de werkenden zelf, natuurlijk.

Menno Tamminga schrijft op deze plaats elke dinsdag over ondernemingsbeleid en economie.
    • Menno Tamminga