Opinie

    • Bob Hoogenboom

Holleeder leidt af van structurele misdaad door bedrijf en overheid

De zichtbaarste misdaad krijgt overdreven veel aandacht, vindt . Misstanden als mestfraude en prijsafspraken in de farmaceutische industrie leggen het in de media af tegen de ‘nuts, sluts & perverts’.

‘Waar minister Schouten al bang voor was, blijkt waar: melkveehouders hebben op grote schaal met de boeken geknoeid.” (de Volkskrant, 9 februari). In de week waarin alles wat rot, vilein, regelschendend en corrupt is wordt terug gebracht tot ellenlange uitvergrotingen van de B-film Holleeder in de polder, blijken 2.100 boeren massaal over de schreef te zijn gegaan.

Eerder schreef NRC over het mestcomplot: „Boeren, transporteurs, mestverwerkers en handelaars in Brabant en Limburg frauderen op grote schaal met mest. Ze rijden met lege vrachtwagens heen en weer, vervalsen administratie en omzeilen gps-controles.”

Lees het onderzoek van NRC: Het Mestcomplot

Ik plaatste laatst een cartoon op social media van een kleine jongen die aan zijn vader vraagt: „Pap, ik denk aan een carrière in de georganiseerde misdaad.” Vader: „overheid of bedrijfsleven?”. Het is een oud inzicht uit de criminologie dat de meest zichtbare vormen van (georganiseerde) misdaad overdreven veel aandacht krijgen. De ‘nuts, sluts & perverts’ en het strafrechtelijke theater van Holleeder, criminele motorbendes en de moord op een jong meisje werken als bliksemafleiders voor meer structurele vormen van misdaad door de staat en misdaad door de onderneming. Er is daar blijkbaar sprake van ‘tolerabel illegaal gedrag’. Bestuurskundige Leo Huberts e.a. schreven Overtredende overheden en constateerden dat overheidsdiensten stelselmatig wet- en regelgeving overtreden en dat dit op alle beleidsterreinen voorkomt.

Deze maand werd bekend dat de Rabobank voor 290 miljoen dollar (235 miljoen euro) schikt met Amerikaanse autoriteiten vanwege witwassen en obstructie van onderzoek. In Die Dreigroschenoper van Brecht en Weill wordt gezongen ‘Und die einen sind im Dunkeln und die anderen sind im Licht, doch man sieht nur die im Lichte, die im Dunkeln sieht man nicht.’ Holleeder, No Surrender-/Satudarah-kopstukken en tweede generatie allochtone criminelen staan in het licht. Strafrechtelijke aandacht bedrijft hartstochtelijk de liefde met de media.

Structurele bliksemafleiding

Er zijn soms stille tochten van geschokte en verontwaardigde burgers als er iets vreselijks is gebeurd. Twitter explodeert en scrupuleuze politici gooien olie op het vuur voor politiek gewin. In het publieke domein wordt een danse macabre uitgevoerd door politici, crimefighters en journalisten. Er is sprake van structurele bliksemafleiding. Het kunstmatig hooghouden van de prijs voor medicijnen door de farmaceutische industrie krijgt even serieuze aandacht aan tafel bij Matthijs van Nieuwkerk maar legt het dan weer af tegen het Holleeder-leed en varianten daarop.

Megaschikkingen voor Ballast Nedam, KPMG, Vimpelcom, Volkswagen, Rabo (Libor-fraude) en SBM Offshore worden vermeld in de media maar het licht dooft snel. In een van de grote schikkingszaken word ik gebeld door een journalist: wat ik ervan vond. En passant meldde hij dat hij kort daarvoor de ceo van het bedrijf aan de telefoon had. Net nadat de schikking bekend was gemaakt: „Hij was euforisch en zei dat de champagne was geopend.” In mijn onderwijs op Nyenrode over corporate social responsibility – waar veel goede voorbeelden van zijn – besprak een gastdocent het onderzoeksrapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid over het gasgebouw (de staat, Shell, Exxon Mobile) en ontspon zich een boeiende discussie over woorden en daden. Hoe schijnheilig is het gasgebouw tot voor kort geweest?

De champagne gaat open bij een schikking

De oud-procureur-generaal Dato Steenhuis heeft zich lange tijd hard gemaakt voor het hoger op de agenda plaatsen van fraude maar hij verzuchtte ook regelmatig dat dit moeilijk was „omdat er geen bloed aan kleeft”.

In de criminologie woedt al zeventig jaar een richtingenstrijd over wat nu wel en niet white-collar crime is: mensen die tijdens de uitoefening van hun functie misbruik maken van hun positie om zichzelf of de organisatie illegaal te verrijken. De preciezen scharen alleen een strafrechtelijke veroordeling onder het begrip. De rekkelijken wijzen op de maatschappelijke schade: schade in Groningen en milieuvervuiling door mestfraude in Brabant. Of bezuinigingen die zijn doorgevoerd na de crisis van 2008 omdat banken too big to fail waren en staten moesten inspringen. Het heeft geleid tot bezuinigingen (onderwijs, zorg, cultuur) en verhoging van het eigen risico voor verzekerden, verlaging van pensioenen, verhoging pensioenpremies. Ondertussen smullen we van de Holleeders familiegeschiedenis en vinden waarschijnlijk nogal wat landgenoten dat Bénédicte Ficq, die de tabaksindustrie aanklaagt wegens moord of zware mishandeling, wat over de top. Laten we de publieke discussie over misdaad en straf in godsnaam overzichtelijk houden.

    • Bob Hoogenboom