Column

De zelfredzame mens krijgt van alle kanten hulp

Soms beland ik in een luxe hotel of restaurant en dan verdiep ik me in het concept van de zelfredzaamheid. Je zou misschien denken dat de goed betalende gasten in zulke oorden van het zelfredzame soort zijn, maar het tegendeel is het geval. Obers knippen en buigen, gedienstigen snellen aan om wensen te vervullen, ieder probleem wordt opgelost nog voordat het ontstaat. Het enige wat de gasten doen is betalen, de rest wordt voor hen gedaan. Wat aan de onderkant van de samenleving met een onaardig woord ‘pamperen’ heet, heet aan de bovenkant ‘service bieden’.

Dit is minder flauw bedoeld dan het klinkt. Tegenover de fortuinlijke mensen die hun boekhouding uitbesteden, het tuinonderhoud uitbesteden, de huishouding uitbesteden, de zorg voor de kinderen en de hond, staan de mensen die nooit worden bediend. Die nooit service krijgen. Wie wel eens in een fabrieksmatig gerund hotel is geweest waar de gasten liefdeloos langs de buffetten worden gejaagd, weet dat vooral mensen met kleine budgetten tot zelfredzaamheid worden verplicht. De rest van de mensheid heeft adviseurs. Mannetjes. Personeel.

Hoewel het regime in sommige budgethotels dus doet denken aan dat van een gevangenis, is het regime in echte gevangenissen nog strenger. Tegenwoordig worden gedetineerden gestimuleerd zelfredzaam te zijn. Mensen met een verstandelijke beperking, die een grote groep vormen in de gevangenisbevolking, worden opgesloten in betonblokken waar ze door kale, onherbergzame gangen dwalen en gedwongen worden vindingrijk te zijn. Zelf reïntegratie regelen, zelf voor een identiteitsbewijs zorgen. Terwijl daarbuiten de mensen zonder verstandelijke beperking worden rondgereden door hun chauffeur, begeleid door hun personal assistant, bijgestaan door hun stijladviseur en ondersteund door hun therapeut.

Na de verhitte discussies van de laatste jaren heerst rondom het modieuze begrip van de zelfredzaamheid nog steeds grote verwarring. Natuurlijk heeft de overheid een zelfredzaamheidsmatrix ontwikkeld, dat kan niet missen. Met die matrix verzamelen gemeenten persoonsgegevens over kwetsbare mensen. Ook gegevens die ze niet mogen verzamelen, trouwens, zodat de gemeentes, aldus de Autoriteit Persoonsgegevens, in strijd handelen met de wet.

Met deze zelfredzaamheidsfixatie wil de overheid een enkele keer voorkomen dat mensen afhankelijk raken van de buren. Vaker is juist de bedoeling dat mensen niet aankloppen bij de overheid zelf. Dan zijn het de daklozen en psychiatrisch patiënten die streng op hun eigen verantwoordelijkheid worden gewezen. Het ministerie van Justitie en Veiligheid zei vorige week nog zoiets in een debat over gedetineerden. Die mogen niet worden gepamperd en dragen zelf verantwoordelijkheid voor reïntegratie.

Zo’n strenge, spartaanse opvatting van zelfredzaamheid, die vooral bestaat uit het afschaffen van service en kwaliteit aan de onderkant van de samenleving, stuit vanzelfsprekend al lange tijd op kritiek. Van de Nationale Ombudsman, bijvoorbeeld, in zijn jaarverslag van 2016. „Wanneer de overheid vasthoudt aan zelfredzaamheid als norm, worden drempels opgeworpen waardoor mensen, burgers, worden uitgesloten van voorzieningen, overheidsdiensten en al het andere goede dat de samenleving heeft te bieden.”

Kritiek ook van politici en juristen. 80 procent van de gedetineerden is kansarm, zei Kamerlid Van Toorenburg vorige week in het reïntegratiedebat. „Roepen dat die mensen een eigen verantwoordelijkheid hebben, werkt totaal niet.” „Laten we eens stoppen met de illusie van zelfredzaamheid”, zegt de Amsterdamse wethouder Vliegenthart over mensen met schulden. Inburgering, zegt promovenda Tamar de Waal, veronderstelt bij veel inburgeraars „een irreële mate van zelfredzaamheid”.

Deze week viel mij zelf vooral op hoe eenzijdig de zelfredzaamheidsideologie is. Ik zag de documentaire Bewaarders, waarvoor Marc Schmidt het nieuwe bejegeningsbeleid filmde in het Justitieel Complex Zaanstad. De grauwe lelijkheid, de troosteloosheid, de onbarmhartige schraalheid waarin de werkloze laaggeletterde zichzelf maar moet zien te redden. Overleven op een kale rots, zonder uitzicht op inkomen, zonder kans op service, gemak, bediening.

I am the king of the world”, zegt een van de gedetineerden met machteloze agressie. Het moet hem uiteraard door het bejegeningsbeleid meteen worden afgeleerd, zoveel praatjes. Maar ik dacht even aan alle koningen in de luxueuzere delen van de samenleving daarbuiten. De profeten van de zelfredzaamheid met hun stafondersteuning en hun serviceproviders en hun mannetjes. Zijn juist die hooggeletterden misschien niet zo geweldig zelfredzaam als ze zelf denken?

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.