VS zijn aardig voor Europa, bruuskeren Rusland

Veiligheidsconferentie München In de Beierse hoofdstad benadrukten de Verenigde Staten dit weekend hun bondgenootschap met Europa. Rusland en arrogantie bedreigen nu de wereldorde.

Overleg tussen de Russische minister Sergej Lavrov (Buitenlandse Zaken, links in het midden) en zijn Duitse ambtgenoot Sigmar Gabriel op zaterdag in München. Foto Ralph Orlowski / Reuters

Wie jaarlijks een driedaagse veiligheidsconferentie belegt met honderden militairen, experts, ministers en regeringsleiders heeft de neiging elk jaar een nieuwe bedreiging voor de wereldvrede te vinden. En helaas stelt de wereld nooit teleur.

Vorig jaar stond de veiligheidsconferentie in München (MSC) in het teken van Donald Trump: van de Europese Unie moest hij niets hebben, met de solidariteit binnen de NAVO was het gedaan, om over de Verenigde Naties maar niet te spreken. Trump, nog maar nét in het Witte Huis, stuurde zijn vicepresident naar de conferentie in het deftige hotel Bayerischer Hof. Mike Pence zei aardige dingen over de bondgenoten, maar niemand geloofde hem. Het vertrouwen in de Verenigde Staten was zoek en Europa begon het benauwd te krijgen: zonder de VS is Europa nu eenmaal niet te verdedigen.

Hoe anders is de gevoelstemperatuur een jaar later. Trump heeft het NAVO-bondgenootschap niet opgeblazen. De Verenigde Naties zet hij onder druk, maar hij maakt er ook gebruik van. Voor die gecompliceerde EU zal hij wel nooit veel liefde ontwikkelen. Herbert McMaster, Trumps adviseur voor nationale veiligheid, onderstreepte het belang van NAVO en samenwerking, een delegatie van het Congres drukte de Europeanen aan de borst.

De Israëlische premier Netanyahu sloeg op de conferentie in München dreigende taal uit naar Iran en verzoekt de VS en Europa actie te ondernemen.

‘Waarden zijn dezelfde’

Ongeacht de retoriek blijven de VS een trouwe bondgenoot, zeiden de leden van het Congres. De VS zijn nog steeds voor „teamwork”, zei de Democratische senator Sheldon Whitehouse. Onze „doelstellingen en onze waarden” zijn dezelfde, constateerde de Republikeinse afgevaardigde Michael Turner. Wel, zei hij, heeft de regering druk uitgeoefend op zaken die niet goed gaan: de nucleaire afspraken met Iran, de lage defensie-uitgaven in Europa, de terughoudendheid van China bij het ontwapenen van Noord-Korea.

De lichte paniek van 2017 heeft plaatsgemaakt voor matige bezorgdheid. Twee Duitse ministers onderstreepten het belang van de vriendschap met de VS, maar deelden ook steken uit. Sigmar Gabriel (BuZa, SPD): „We weten niet zeker of we ons Amerika nog herkennen. Zijn het daden, zijn het woorden, zijn het tweets, waarop we Amerika moeten beoordelen?” Ursula von der Leyen (Defensie, CDU) hekelde bezuinigingen op diplomatie, ontwikkelingshulp en internationale organisaties. Ze noemde de VS niet, maar iedereen wist wie bedoeld werd.

Samen met haar Franse ambtgenoot Florence Parly toonde Von der Leyen ook dat de Europeanen werk maken van gezamenlijke defensie-inspanningen, ook al staat het zogeheten Pesco-initiatief nog in de kinderschoenen. Europa heeft begrepen dat het niet alleen méér moet doen aan defensie, maar ook meer in eigen beheer.

De Nederlandse Europarlementariër Marietje Schaake (D66) kwam naar München na een driedaags werkbezoek aan Washington. „Ik ben niet optimistisch”, zei ze. Er hangen volgens Schaake conflicten in de lucht over staaldumping en over het bestuur van de Wereldhandelsorganisatie. De Europese delegatie had verder de tip gekregen dat de Amerikaanse president altijd een succesje nodig heeft om een besluit als een goede deal te kunnen verkopen. „Geef hem dat dan, was het advies. Maar dat is natuurlijk niet houdbaar, die aanpak van slikken of stikken.”

Trumps America First voedt ook het debat over de levensvatbaarheid van de naoorlogse liberale wereldorde, gebouwd op democratie, mensenrechten, rechtsstatelijkheid en internationale afspraken. „Dat is echt een thema hier”, constateerde premier Mark Rutte.

Vingertje zwaaien

In een podiumdiscussie ’s avonds laat wees Rutte de arrogante „hogepriesters van de liberale orde” aan als grootste bedreiging voor die naoorlogse orde. „De orde is voor Nederland van groot belang”, legde hij later uit, „maar er zijn ook mensen […] die zich afvragen: wat zijn daar nu de uitkomsten van? Raken we soevereiniteit kwijt? Mijn stelling is: je moet niet gaan preken: u bent minder goed dan wij, want u snapt het nog niet. Nee, je moet laten zien dat je internationaal moet samenwerken om iets te doen aan klimaat, veiligheid en inkomens. Je kunt het beter doen met respect, dan door met het vingertje te zwaaien naar mensen die op populistische partijen stemmen.”

Je moet niet gaan preken: u bent minder goed dan wij, want u snapt het nog niet

Mark Rutte

De voormalige Amerikaanse vicepresident Joe Biden wees een traditionelere bedreiging aan voor de wereldorde: het onbetrouwbare Rusland. Hij was op dreef. De Russen maken misbruik van hun macht. Kijk naar de invallen in Georgië, Oekraïne, het gebruik van energie als pressiemiddel, de informatieoorlog. Stuk voor stuk ernstige vergrijpen, maar opgeteld „een dolkstoot in het hart van de liberale wereldorde”. Bidens aanbevelingen: investeer in bondgenootschappen, zorg dat anderen met ons samenwerken, blijf waar mogelijk met de Russen in gesprek en heb vertrouwen. „Kop op, laten we niet vergeten wie we zijn.”

De afstand tussen Amerikanen en Russen blijft enorm. De NAVO-Rusland-raad komt na een pauze van twee jaar weliswaar weer bijeen, maar het is, niet productief, vertelde Stefanie Babst, hoofd strategische analyse bij de NAVO. „De bijeenkomsten zijn frustrerend en vermoeiend, ze presenteren vooral lijsten met nepnieuws en onderwerpen waar ze niet over willen praten.”

Ook op de conferentie gaven ze elkaar geen duimbreed toe. Er gingen verwijten over en weer over de schending van ontwapeningsovereenkomsten, zo ernstig dat het historische INF-verdrag, dat in 1987 middellange afstandsraketten uitbande, weer ter discussie staat.

De Russen waren ook verbolgen over de nieuwe Amerikaanse nucleaire strategie, die de definitie voor het gebruik van nucleaire wapens oprekt en voorziet in meer kleine kernwapens. De Amerikanen noemen de strategie het antwoord op een nieuwe Russische dreiging. Onzin, zei Sergej Kisljak, oud-ambassadeur in de VS, wij hebben onze strategie niet aangepast.

De verwijten over Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen maakten het er niet beter op. Kisljak noemde de aantijgingen niets anders dan munitie in de Amerikaanse politiek. „Het is jullie leven, jullie gevecht. Laat ons erbuiten.”

    • Michel Kerres