De ontploffing van een leugen-datsja

Affaire Zijlstra

Ineens moest Halbe Zijlstra (VVD) aftreden. Vreemd genoeg zag niemand in Den Haag het aankomen.

Minister van Buitenlandse zaken Halbe Zijlstra maakte dinsdag in de Tweede Kamer zijn aftreden bekend. Foto David van Dam

Het rotje bleek een handgranaat. Niemand in de coalitie stond er zondag stond bij stil dat die leugen van Halbe Zijlstra uit 2016 hem zijn kop kon kosten. Twee dagen later was zijn vertrek onvermijdelijk.

Maar hoe kon een verhaal dat eind oktober al grotendeels bekend was, maanden later plotseling exploderen? En hoe kon de coalitie, inclusief premier Rutte, de kwestie zo onderschatten?

Het was haast een bericht in de categorie ‘nieuws-met-een-knipoog’ dat de Volkskrant al vorig jaar op 28 oktober op pagina zes zette: ‘Halbe Zijlstra, wel/niet met Poetin in de datsja’. Vanuit VVD-kringen was de dagen daarvoor het verhaal verspreid dat de net benoemde minister van Buitenlandse Zaken, oud-VVD-fractievoorzitter Halbe Zijlstra, ooit samen met Shell-topman Jeroen van der Veer in het buitenhuis van de Russische president Poetin had gezeten. Dit moest aantonen dat Zijlstra wel degelijk over buitenlandervaring beschikte, iets wat bij zijn aantreden nog werd betwist. Alleen: in de Volkskrant werd dat verhaal door Shell ontkend. „In al mijn bezoeken aan president P, daar was Halbe niet bij”, citeerde de krant uit een mail van de oud-topman. Zijlstra zelf wilde „bevestigen noch ontkennen” dat hij in het buitenhuis was geweest. Bronnen op Buitenlandse Zaken melden daarop dat Zijlstra weliswaar niet aan de gesprekstafel zat, maar wel in de datsja was.

Zijlstra lijkt het dus niet zo nauw te hebben genomen met de waarheid, maar toch viel het verhaal, zoals dat heet, dood. Andere media lieten de zaak rusten. Politici ook. Aan het Binnenhof was iedereen druk met het nieuwe kabinet. Geen vuiltje aan de lucht.

Maanden later pakte de Volkskrant ineens groot uit, afgelopen maandag: ‘Zijlstra: ik loog over gesprek met Poetin’. Hij had zijn bron – naar zou blijken: Van der Veer – willen beschermen.

Lees ook: Deze liegende politici gingen Zijsltra voor

Nu sloeg iedereen wél aan. Direct werden weddenschappen afgesloten op het hoofd van Zijlstra. Een dag later bood hij in tranen zijn ontslag aan. Hij wenste „het ambt” niet verder te „belasten”.

‘Buitengewoon knullig’

De zondag ervoor kregen de fractievoorzitters van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie een telefoontje van Zijlstra, om te waarschuwen voor de aanstaande publicatie over zijn „fout”. Premier Rutte had het al in de week van 29 januari gehoord, maar de leugen had hij niet beschouwd als een groot probleem.

Ruttes relativering past in een patroon. Zijn antenne voor politiek gevoelige kwesties laat hem vaker in de steek naarmate mensen dichter bij hem staan. Neem intimi als Ivo Opstelten en Fred Teeven, die moesten aftreden vanwege de ‘bonnetjesaffaire’. De rest van het land had al lang de conclusie getrokken dat ze niet konden aanblijven, Rutte kwam vrijwel als laatste tot dat inzicht.

Ook nu dacht Rutte dat het hooguit een vervelende week voor Zijlstra zou worden. Hem zou een pittig debat wachten, maar de zaak zou wel weer overwaaien.

Lees ook dit profiel van Zijsltra: Sterke onderhandelaar werd nooit helemaal onderdeel van het politieke establishment

En de coalitiegenoten, met hun jarenlange Haagse ervaring, vergisten zich ook. De verzachtende omstandigheid, zo redeneerden de fractievoorzitters, was dat Zijlstra zijn fout niet als minister maakte, maar als Kamerlid. Zijlstra vertelde zijn datsjaverhaal publiekelijk op het VVD-congres in mei 2016, toen hij nog VVD-fractievoorzitter was.

Zelfs als de coalitie op maandag schrikt van de voorpagina van de Volkskrant en de „alarmerende ondertoon” van de reacties, blijft de teneur: Zijlstra zal dit overleven. De verdedigingslinie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is eensluidend: oké, hij was niet in die datsja, stom, maar de boodschap van de Russische president, die Zijlstra onder de aandacht wilde brengen, klopt wel. Poetin streeft naar een Groot-Rusland, inclusief Wit-Rusland, Oekraïne en de Baltische Staten. Kazachstan, zo had Zijlstra in 2016 op het congres gezegd, was „nice to have”.

Al snel blijkt hoe lastig Zijlstra’s fout te verdedigen is. Eerst duikt het filmpje van zijn speech op. Hem zíén liegen maakt het nog pijnlijker. Op sociale media wordt driftig geknutseld met foto’s. Onder de hashtag #HalbeWasErbij duikt Zijlstra op bij allerlei historische momenten, zoals de val van de Berlijnse muur en het huwelijk van prins Charles en Diana.

Zijlstra zelf is die maandagmiddag op zijn departement bezig met een grote ‘mea-culpa’-operatie tegenover journalisten. Dom, stom, fout zijn terugkerende woorden.

De verdedigingslinie van de coalitie (‘de inhoud staat’) valt pas op maandagavond, als Van der Veer meldt dat Zijlstra zijn woorden verkeerd heeft uitgelegd. Poetin sprak in ‘historische’ zin over Groot-Rusland, zegt de voormalige Shell-baas tegen de Volkskrant, niet met het voornemen al die landen te annexeren.

Lees ook: Nieuwbouwwijken zijn VVD-terrein. Zijn ze daar nu boos op Halbe Zijlstra? Op naar Schuytgraaf, Arnhem.

Zelfs op dinsdagochtend doet kamp-Zijlstra nog verwoede pogingen om het beeld te kantelen door te suggereren dat de Volkskrant de Shell-topman selectief heeft geciteerd. Maar meteen na aanvang van het debat, op dinsdagmiddag, krijgt Zijlstra het woord. Hij zegt geëmotioneerd dat hij „de met afstand grootste fout” uit zijn carrière heeft gemaakt. Om het verhaal van zijn bron extra gewicht te geven, koos hij ervoor het voor eigen rekening te nemen. Het werd een hele hoge rekening. Voor hemzelf.

    • Barbara Rijlaarsdam
    • Mark Kranenburg