Recensie

Jan Steens bijbeltaferelen zijn gelukkig ook rommelig

Beeldende kunst Het Mauritshuis toont schilderijen die Jan Steen baseerde op de Bijbel, mythologie of toneelliteratuur.

Jan Steen, Simson en Delila, 1668 Foto Los Angeles County Museum of Art

In de berichtgeving rond het recentelijk herontdekte schilderij van Jan Steen in Antwerpen lag de nadruk op aspecten als stijl van schilderen, techniek en materiaal. Maar ook de themakeuze en de vormgeving vormen argumenten om het werk toe te schrijven aan de zeventiende-eeuwse schilder. Het toont de bijbelse episode van het ongelukkige lot van de oudtestamentische held Simson. Deze legendarische krachtpatser werd door de listige Delila verleid en dronken gevoerd. Toen hij lag te slapen, knipte Delila het lange haar af waarin Simsons kracht schuilde. In het schilderij knielt Simson te midden van een grote groep spottende omstanders. Om zijn weerloosheid te benadrukken wordt hij met touwen en boeien in bedwang gehouden door een stel kinderen. En Delila wrijft haar bedrog er nog eens in door met duim en wijsvinger een obsceen gebaar naar hem te maken terwijl ze haar boezem door een ander laat betasten.

Jan Steen, Samson en Delila, 1668. Foto Los Angeles County Museum of Art

De Leidse schilder Jan Steen (1625/1626-1679) was de eerste die de bespotting van Simson als onderwerp koos. Hij zette de scène zelfs inhoudelijk naar zijn hand, want bij hem neemt Simson zijn bespotting waar, met de opengesperde ogen die hem volgens de Bijbel direct werden uitgestoken nadat zijn lokken waren afgeknipt. Daarmee is het schilderij een mooi voorbeeld van de inventiviteit waarmee de kunstenaar minder bekende passages van bekende verhalen op eigenzinnige wijze uitbeeldde. Een tentoonstelling in het Mauritshuis toont ruim twintig werken waarin Jan Steen, die vooral bekend is om zijn spreekwoordelijke ‘huishoudens’ en andere ongeordende genretaferelen, zich heeft gebaseerd op schriftelijke bronnen zoals de Bijbel, de mythologie of de toneelliteratuur.

Een grijnzende herbergier die op het punt staat een vat wijn aan te slaan: zo kennen we Jan Steen

Jan Steen, Mozes en de kroon van de farao, 1670. Foto Mauritshuis

Scharrelend hondje

Opmerkelijk genoeg is in veel gevallen het thema van de voorstelling nauwelijks herkenbaar. Een groot schilderij van een weids landschap met runderen en kamelen, waarin figuren met kisten en manden op de grond zitten, wekt op het eerste gezicht de indruk van een exotische picknick. Het is de vraag hoeveel zeventiende-eeuwse toeschouwers de scène herkend zullen hebben als het verhaal van de bijbelse aartsvader Jacob. Deze wordt, onderweg met zijn familie en vee, staande gehouden vanwege een controle op gestolen kostbaarheden – die zich onvindbaar onder de rokken bevinden van Jacobs zittende vrouw Rachel. Vergelijkbaar onduidelijk is de thematiek van twee werken die elk de bruiloft van Tobias en Sara blijken voor te stellen. Opnieuw heeft Steen een minder bekend moment gekozen. In plaats van de huwelijksvoltrekking laat de schilder de oudtestamentische echtelieden in een theatraal interieur staan wachten tot een notaris, die aan een tafeltje in bijzijn van de ouders van de bruid zit te schrijven, de huwelijksdocumenten klaar heeft. Met zijn ouderwetse kleding en bontmuts ziet de ijverige jurist er potsierlijk uit, terwijl ook motieven als een scharrelend hondje en de grijnzende herbergier die op het punt staat een vat wijn aan te slaan, niet bijdragen aan de plechtigheid van het moment. Zo kennen we Jan Steen.

Jan Steen, Aanbidding van het gouden kalf, 1674-1677. Foto North Carolina Museum of Art

Toch suggereert de concentratie op het literaire aspect van het werk van Steen een andere kijk op de kunstenaar. Meer nog, misschien, dan in zijn genrestukken, vallen geleerde verwijzingen op naar oudere voorbeelden in schilder- en prentkunst. Een schilderij van de bruiloft van Kana, waar Jezus water in wijn deed veranderen, bevat citaten naar werken van de gerespecteerde Italiaanse renaissanceschilders Rafael en Veronese. Gepast ernstig is ook de manier waarop in een ander werk de zogenaamde Emmaüsgangers, pelgrims die opliepen met de verrezen Christus maar hem niet herkenden, er deemoedig met gesloten ogen bij zitten. Maar ook van hun tafel dreigt stiekem een half geschilde citroen zich te voegen bij de eierschalen die al op de grond rommelig liggen te wezen. Alsof Jan Steen het niet kon laten.