Gedroomde opvolger van Mandela nu dan president

opvolging zuma

Het aantreden van Cyril Ramaphosa voedt de hoop dat Zuid-Afrika een ander land is. Maar het ANC, de partij die hij leidt, tilde ook Zuma op het schild.

Cyril Ramaphosa tijdens zijn speech donderdag, na benoemd te zijn tot president van Zuid-Afrika. Foto Mike Hutchings / AFP

Toen Cyril Ramaphosa donderdagmiddag om 17.00 uur lokale tijd de woorden ‘so help me God’ uitsprak, voelde iedere Zuid-Afrikaan met een beetje historisch besef het herstel van de ontspoorde geschiedenis van Zuid-Afrika. Hij had daar twintig jaar eerder zullen staan, als de gekozen president van de republiek Zuid-Afrika en gedroomde opvolger van zijn mentor, Nelson Mandela. Ook al was hij Mandela’s favoriet, het ANC beschikte indertijd anders.

Nu haalt Zuid-Afrika opgelucht adem. De afgelopen twee decennia onder het leiderschap van aidsontkenner Thabo Mbeki en de slopende negen jaren onder Jacob Zuma hebben dit land uitgeput. Ramaphosa werd beëdigd door Mogoeng Mogoeng, de hoogste rechter van de hoogste rechtbank in het land, het Constitutionele Hof. Dat is het hof dat de grondwet bewaakt die mede door Ramaphosa werd geschreven, de meest vooruitstrevende constitutie op het hele continent.

Grondwet geschonden

Dat is ook de grondwet die zo schaamteloos werd geschonden door Zuma, die 48 uur eerder door zijn eigen partij werd gedwongen op te stappen en ruimte te maken voor de in december tot partijleider van het ANC gekozen Ramaphosa. Die grondwet is geharnast: ook al probeerde Zuma de legitimiteit van Zuid-Afrika’s rechtbanken meermaals te ondermijnen, hij verloor die strijd. Dankzij een vasthoudende pers, oppositie, en rechters die zich niet lieten intimideren.

Het eerherstel van Cyril Ramaphosa voedt een illusie: de hoop dat Zuid-Afrika morgen een ander land is. „Onze lange nachtmerrie is voorbij”, schrijft de altijd kritische onlinekrant Daily Maverick. Zeker, Zuma is weg. Zijn opvolger Ramaphosa heeft nog steeds het charisma van de vakbondsleider waarmee hij in de jaren tachtig voor gelijke rechten van mijnwerkers vocht. Hij heeft nog steeds de lenigheid van de onderhandelaar die begin jaren negentig het apartheidsregime op de knieën wist te krijgen en ook nu de halsstarrige Zuma van zijn troon onderhandelde. De aandelenbeurs juichte, de rand sterkte aan tot bijna pre-Zuma-niveau. Zuma werd zo synoniem aan wanbeleid en schaamteloos gegraai dat zijn vertrek tot bijna religieuze dankbaarheid leidde. Dat het nog diezelfde dag begon te stortregenen in de Kaap kon volgens velen geen toeval zijn.

Lees ook: De man die 20 jaar moest wachten kan president worden

Maar het ANC dat Ramaphosa leidt is dezelfde partij die Zuma negen jaar zijn gang liet gaan. Zuma overleefde liefst acht moties van wantrouwen, dankzij de overweldigende steun van die partijgenoten. Toen Ramaphosa in december werd aangewezen als opvolger van Zuma was zijn overwinning marginaal: op meer dan 4.000 gedelegeerden kreeg Ramaphosa amper 200 stemmen meer dan zijn rivaal, Zuma’s non-charismatische ex-vrouw Nkosazana Dlamini-Zuma. Drie van de zes hoogste bestuurders van het ANC zijn overtuigde Zuma-aanhangers.

Zuma gevraagd op te stappen

Toen Zuma vorige week zondag al door die partijtop werd gevraagd om op te stappen vroeg hij volgens diverse aanwezigen wat hij dan fout had gedaan. Een journalist probeerde te achterhalen wat het antwoord van het ANC op die vraag was geweest. Dat antwoord kwam wel in daden: een speciale politie-eenheid deed een inval in de villa van de Indiase zakenbroers Gupta. De Gupta’s kregen met hulp van Zuma ongekende toegang tot staatscontracten en beslisten zelfs over ministersbenoemingen. Zuma’s zoon Duduzane is werknemer bij hun bedrijf Oakbay. Maar het was niet alleen Jacob Zuma die de Gupta’s zover liet komen. De Gupta’s slaagden erin Zuma te bewegen tot tweemaal toe een gerespecteerde minister van financiën te ontslaan.

De links-populistische Economische Vrijheidsstrijders van Julius Malema noemen Ramaphosa de lange arm van het grootkapitaal. Hij werd multimiljonair toen hij van het ANC geen president mocht worden. Hij zat in de raad van bestuur van het Britse mijnbedrijf Loinmin toen de Zuid-Afrikaanse politie 33 mijnwerkers executeerde tijdens een staking. De opdracht de staking te beëindigen, kwam van Ramaphosa. Daar zal Malema hem vanaf nu dagelijks aan herinneren. „Ik ben een dienaar van het land”, sprak Ramaphosa tijdens zijn beëdiging als president. Door Zuma naar huis te sturen heeft Ramaphosa in elk geval zijn partij een dienst bewezen: het ANC kan met een gerust hart naar de verkiezingen in 2019.

    • Bram Vermeulen