Een antiterreuroefening in Amsterdam.

Foto Niels Wenstedt/ANP

‘De politiek krijgt te veel invloed op de AIVD’

Paul Abels, bijzonder hoogleraar inlichtingenstudies De politiek krijgt te veel invloed op de geheime diensten, waarschuwt oud-AIVD’er Paul Abels deze vrijdag in zijn oratie.

In 2001 moesten ambtenaren van de BVD, voorloper van de huidige AIVD, op cursus ‘politieke sensitiviteit’. Tom Pauka, de voormalig spindoctor van premier Joop den Uyl (PvdA), kwam de BVD’ers vertellen hoe zij hun politieke baas, de minister van Binnenlandse Zaken, konden behoeden voor valkuilen.

Het werd een merkwaardige sessie, zo herinnert Paul Abels zich. Hij zag „groeiende wanhoop bij gespreksleider Pauka. Waar het Pauka bij andere ambtenaren weinig moeite kostte de deelnemers te laten denken vanuit het belang van hun minister, kwam hij er bij de BVD’ers maar niet doorheen. Zij hielden vast aan de stelling dat niet de minister bepaalde wat zij moesten doen, maar de wet.”

Die wet gebood dat BVD’ers informatie moesten verzamelen over personen en organisaties die een bedreiging vormden voor de democratische rechtsorde, ook als het de minister niet goed uitkwam. „Ze voelden zich primair loyaal aan de wet, niet aan de minister”, zegt Abels, die dertig jaar lang diverse functies vervulde bij de AIVD en de coördinator terrorismebestrijding NCTV. „Niet voor niets luidt het motto van de dienst: Per undas adversas. Vrij vertaald: tegen de stroom in.”

In het volgeboekte auditorium van de Leidse Universiteit houdt Paul Abels deze vrijdag zijn oratie als bijzonder hoogleraar inlichtingenstudies. Zijn toespraak begint met een verwijzing naar de cursus uit 2001. Die cursus bleek de opmaat naar nieuwe pogingen van de politiek – dit keer via de nieuwe inlichtingenwet waarover op 21 maart kan worden gestemd – om grip te krijgen op de diensten. „Risicovol”, „een fundamentele koerswijziging” en „een Umwertung aller Werte”, aldus Abels.

Een week eerder, in de Haagse vestiging van de Leidse universiteit aan de Haagse Turfmarkt, trekt Abels de nodige tijd uit voor toelichting op zijn oratie.

Lees ook: Inlichtingenwet is nog geen campagnehit

Wat is precies de grote koerswijziging waarover u zich zulke zorgen maakt?

„Tot voor een paar jaar geleden lag het initiatief om prioriteiten te stellen bij de AIVD. De dienst bepaalde wat de dreiging voor democratische rechtsorde of nationale veiligheid was, en wat nodig was om die het hoofd te bieden. Daarvoor werden opdrachten geformuleerd en bepaald hoeveel mensen en middelen nodig waren. De minister kreeg hiervan een overzicht en een maandelijkse reportage.

„Sinds een jaar of drie gaat het anders, en deze nieuwe praktijk wordt nu in de nieuwe wet vastgelegd. Vanaf 2015 geeft de dienst slechts een schets van de dreigingen. Vervolgens kunnen ministers hun behoeften formuleren. Waarvan vinden zij belangrijk dat ernaar gekeken wordt? Dat levert een lawine wensen op, bijvoorbeeld de aanpak van terugkeerders, contra-spionage , cybersecurity, noem maar op.

„Vervolgens zegt de dienst: aan die of die wensen kunnen we voldoen, aan die andere niet. Er komt dan een onderhandelingsspel tussen ministerie en diensten op gang met bod en tegenbod. De politiek heeft het laatste woord, ook bij de vraag wie wel of niet afgeluisterd wordt of eventueel gehackt. Het resultaat wordt vastgelegd in een plan voor vier jaar, de Geïntegreerde Aanwijzing. Wel wordt elk jaar gekeken of aanpassingen nodig zijn.”

Wat is daar zo riskant aan?

„Dat de diensten lijstjes gaan afwerken om aan de wensen van de politiek te voldoen. Dat stuit mij als inlichtingenman enorm tegen de borst. De essentie van inlichtingenwerk is juist om professioneel en onafhankelijk te bepalen waar de dreigingen voor de staatsveiligheid zitten. To think the unthinkable, zoals de Amerikaanse onderzoekscommissie het noemde die de aanslagen van 9/11 onderzocht. Niemand had in 2001 bedacht dat het mogelijk zou zijn dat terroristen tegelijkertijd vier vliegtuigen zouden kapen om die het World Trade Center en het Pentagon te laten binnenvliegen. Van inlichtingendiensten mag je verwachten dat ze zoiets kunnen bedenken, van politici niet.

„Het gaat om een bepaalde mindset bij de medewerkers van de diensten. Die wordt door de nieuwe wet beïnvloed. Ze moeten nu steeds gaan bedenken als ze inschattingen aan het maken zijn: zit de politiek hier wel op te wachten?”

Concreet: denkt u dat minister Ollongren de dienst gaat vragen meer op de partij van Baudet te letten, nadat ze die een bedreiging voor de „kernwaarden van Nederland” noemde?

„Op zulke specifieke voorbeelden wil ik niet ingaan. In algemene zin zeg ik twee dingen: de nieuwe wet wijst de minister van Binnenlandse Zaken aan als ‘behoeftensteller’. Die mag dus behoeften aan inlichtingen bij de dienst formuleren. En voor de bescherming van de democratische rechtsorde hebben we één organisatie, de AIVD.”

Overdrijft u die effecten niet?

„Ik hoop het, maar de wet past – helaas – wel bij een proces dat al veel langer gaande is. Behalve het risico van politisering van inlichtingenwerk is dat een verdergaande verambtelijking. Niet voor niets is de functie van diensthoofd van de AIVD een tijd geleden geruisloos veranderd in die van directeur-generaal AIVD. Hij werd een ‘gewone’ ambtenaar. De nieuwe wet jaagt die verambtelijking verder aan. Bedenk eens hoeveel juristen je als dienst nodig hebt om aan al die – begrijpelijke – nieuwe toezichtseisen te voldoen. Blijft er dan wel ruimte voor noodzakelijk creatief inlichtingenwerk?”

Lees ook: Voorkomt de ‘sleepwet’ aanslagen? En zeven andere vragen

Creativiteit is toch mensenwerk, geen kwestie van wetgeving?

„Inderdaad, maar juist op dat gebied heb ik ook zorgen. Er is sprake van een generatiewisseling bij de diensten, zeker sinds de enorme bezuinigingen van een paar jaar geleden. Nu die dienst weer mag uitbreiden, komen de meeste oude, ervaren krachten niet meer terug. Gekscherend zeg ik soms: er komen nu allemaal hoogopgeleide, ambitieuze, D66-dames van dertig binnen, die eerst op de bakfiets de kinderen naar school willen brengen.”

Wat is daar mis mee?

„Pakweg twintig, dertig jaar geleden zaten er mensen bij de dienst met zeer uiteenlopende, soms zelfs rare achtergronden [zelf is Abels gepromoveerd kerkhistoricus]. Mensen met afgebroken beroepsopleidingen, voormalige zakenlieden. Die hadden een bepaalde levenswijze en slimheid om mensen te doorgronden, te manipuleren om ergens creatief binnen te komen. Dat type mensen mis ik nu. Er worden nu volgens een vast sjabloon hoogopgeleiden geworven via een extern wervingsbureau. Dat levert een bepaalde eenvormigheid op. Laat de dienst zelf kandidaten zoeken die streetwise zijn, met een bepaalde slimheid, van een bepaalde etniciteit ook. Daarnaast stromen er best veel mensen van politie en leger binnen. Die zijn gewend in een commandostructuur te werken. Terwijl ik het belangrijk vind dat er niet alleen maar opdrachten worden uitgevoerd, maar ook ruimte is om over ethische dilemma’s te spreken.”

AIVD-chef Bertholee zei in NRC juist blij te zijn met het nieuwe model. Begrijpt u dat?

„In een opzicht wel. De nieuwe wet geeft het AIVD-hoofd de kans om de politiek medeverantwoordelijk te maken voor de keuzes die gemaakt zijn. Als er iets onverwachts gebeurt, kan hij altijd zeggen: dat stond niet op het lijstje van afspraken. Maar dat mag voor een professionele inlichtingendienst nooit een excuus zijn.

„Bertholee zei ook iets anders in NRC, namelijk dat hijzelf, publiek en media alert moesten blijven op de eigen professionele ruimte van de dienst. Ofwel: ik maak mij zorgen of ik die ruimte nog heb.”

Gaat u, gezien uw grote bezwaren, op 21 maart tegen de nieuwe wet stemmen bij het referendum?

„Integendeel. Ik ga vóór stemmen. De wet zorgt voor een noodzakelijke aanpassing aan ontwikkelingen op het gebied van internet en kabel. Ook legt ze de basis voor gedegen onafhankelijk toezicht.”

Wat moeten we dan met uw bezwaren?

„Ik hoop dat de politiek de diensten hun eigen ruimte blijft geven. Ze moeten niet op elkaars schoot gaan zitten. Er staat echt iets op het spel.”

Hoe is het om te werken bij de AIVD? Lees ook: Zij mogen niet praten over hun werk
    • Kees Versteegh