Jacob Zuma: ten onder gegaan aan eigen gulzigheid

Jacob Gedleyihlekisa Zuma

Onder druk van zijn ANC legt Jacob Zuma zijn ambt neer. Correspondent Bram Vermeulen blikt terug op Zuma’s presidentschap.

Zuma maakte woensdagavond zijn aftreden bekend. Foto Phill Magakoe/AFP

Jacob Zuma, de Zuid-Afrikaanse president die woensdagavond zijn aftreden bekendmaakte voordat het parlement hem zou wegsturen, was nog lang niet in functie toen zijn land al kennis kon nemen van zijn belangrijkste karaktertrek. Het was november 2005. Hij had een logee in zijn residentie in Johannesburg, die het land later zou leren kennen onder haar schuilnaam Khwezi. Volgens zijn lezing was ze zijn slaapkamer ingelopen, enkel gekleed in een lendendoek, en onder zijn dekbed zijn gekropen. „In onze Zulu-cultuur kun je een vrouw niet zomaar in de steek laten in die situatie”, verklaarde hij later voor de rechtbank.

Er waren vele redenen voor Zuma om ‘nee’ te zeggen. Khwezi was de dochter van een boezemvriend uit de anti-apartheidsstrijd. Zuma was als een vader voor haar, zei ze in de rechtszaak waarin ze hem beschuldigde van verkrachting. Ze was hiv-positief. Maar Jacob Zuma zei geen ‘nee’. Zorgen over een eventuele besmetting door de onbeschermde seks had hij zich niet gemaakt. Na afloop had hij een douche genomen, zei hij.

Nu komt een einde aan een presidentschap, gekenmerkt door ongelimiteerde gulzigheid. „Dat is zijn zwakke kant. Hij zal nooit nee zeggen”, zei neef Mike Zuma ooit tegen NRC. Voor Zuma was er nooit een grens aan wat betamelijk was, of wat hoorde in de geest van zijn bescheiden voorgangers: Mbeki, Mandela.

Lees ook: Zuid-Afrikaanse president Zuma treedt per direct af

Schuddebuikend

Neem de verbouwing van zijn privéhuis in geboortedorp Nkandla. Alle voorgangers kregen een upgrade van de beveiliging van hun huis. Mandela: 2,9 miljoen dollar, Mbeki: 1,1 miljoen dollar. Zuma: 23 miljoen dollar. Zo werd Nkandla het duurste huis in heel Zuid-Afrika.

Je ziet het er niet aan af: een groep huizen met rieten daken en een manshoog hek er omheen vol beveiligingscamera’s. Zwembad, kraal voor de koeien en amfitheater, met onkruid tussen de tegels. Geen Versailles. De aannemers namen een loopje met Zuma en misbruikten zijn karakter: gulzig en gebrekkig leiderschap.

Nkandla werd Zuma’s Waterloo. In het parlement ontnam de partij van de linkse populist Julius Malema (EFF) hem zo vaak het woord met de eis ‘pay back the money’, dat de parlementsvoorzitter de partij de assemblee uit joeg. Zuma keek er naar en schuddebuikte. Zelfs toen een parlementariër een gebroken neus opliep.

Zijn woonstede Nkandla in 2014. Foto Marco Longari/AFP

Ook de Nationale Ombudsman droeg Zuma op de verbouwingskosten terug te betalen. Toen hij dit niet deed, beschuldigde het Constitutionele Hof hem van grondwet-schending. Pas toen beloofde Zuma een deel terug te betalen, iets meer dan 3 procent van de totale kosten.

Zijn hele presidentschap liet hij zich omringen door mensen die zijn gulzige leiderschap misbruikten. ‘The Presidents Keepers’, noemde journalist Jacques Pauw hen. De belangrijkste waren de drie Indiase broers Gupta, bij wie juist gisteren politie-invallen werden gedaan. De Gupta’s zwermden al sinds de val van het apartheidsregime rond de nieuwe machthebbers. Mandela en Mbeki hielden hen nog op afstand. Bij Zuma hadden ze beet.

De Gupta’s verwierven grote belangen in de mijnbouw, IT, media. Een van de eerste klokkenluiders vertelde aan NRC hoe ver de invloed reikte. Vytjie Mentor was hoofd van de parlementaire commissie voor staatsbedrijven toen ze door Zuma naar de regeringszetel in Pretoria werd geroepen. Maar op het vliegveld werd ze naar de Gupta’s gebracht. Een van de broers bood haar aan minister voor Staatsbedrijven te worden. Op één voorwaarde: dat ze een einde zou maken aan de lijnvlucht van South African Airways naar India, waar de Gupta’s een concurrerende maatschappij bezitten. Toen Mentor bedankte, hoorde ze dat Zuma in het gebouw was en op de hoogte van dit sollicitatiegesprek.

Stevige propaganda

Ondanks vele demonstraties tegen deze staatsgreep bleef Zuma naar hun pijpen dansen. Eind 2015 ontsloeg hij minister voor Financiën, Nene, om hem in te ruilen voor de voorkeur van de Gupta’s. Toen de beurs instortte, moest Zuma die keuze terug te draaien en Nene’s populaire voorganger Gordhan te benoemen. Een jaar later ontsloeg hij Gordhan alsnog, ruilde hem in voor een minister die geen probleem had met de Gupta’s.

Wat kreeg Zuma terug? Stevige propaganda in de Gupta-media waar avond naar avond te horen was dat niet Zuma, maar „wit monopoliekapitaal” de oorzaak was van Zuid-Afrika’s problemen. Internationale bedrijven, zoals KPMG, bleken betrokken bij het schandaal .

Tijdens Zuma’s presidentschap werd de belofte van Zuid-Afrika’s snelgroeiende economie verpulverd tot een bijna-recessie. Hij verkwanselde de principes van zijn voorgangers, die de dekolonisatie voor ogen hadden. Mandela onderhandelde over het einde van het apartheidsregime. Mbeki droomde over een Afrikaanse renaissance. Zuma verkocht zijn kabinet aan zakenlui uit India.

Al in 2016 werd de val van Zuma ingeluid. ‘De Gupta’s zijn al weg. Volgt Zuma?’

Het grote mysterie is waarom Zuma zo lang kon doorgaan, en tot op het laatst steun had van een partijmeerderheid. Een deel van de verklaring ligt in zijn verleden. Nadat Zuma ruim tien jaar had vastgezeten in de gevangenis van het apartheidsregime op Robbeneiland (met Mandela) sloot hij zich na zijn vrijlating in 1975 aan bij de ANC-ballingen. Eerst in Swaziland, later in Mozambique.

Jacob Zuma bij de Zulu-huwelijksvoltrekking met zijn tweede vrouw Nompumelelo Ntuli in 2008. Foto AP

Zuma leidde de ANC-inlichtingendienst en leerde de donkere geheimen van zijn kameraden kennen. Na zijn terugkeer uit ballingschap en de vrijlating van Mandela stortte hij zich op vredesgesprekken in zijn thuisprovincie: Natal. Hij wist de Zulu-nationalisten van de Inkatha Vrijheids Partij te overtuigen tot een deal door zijn eigen wortels in Natal en zijn Zulu-afkomst te benadrukken.

Die Zulu-chief is hij altijd gebleven. Zorgvuldig bouwde hij zijn netwerk van getrouwen om zich heen dat hem zijn carrière lang zouden beschermen. Hij zorgde voor zijn naasten. Daarom wordt hij in thuisdorp Nkandla en zijn provincie KwaZulu Natal geroemd. De wetten van de plattelandstradities respecteerde hij altijd. De wetten van de staat minder.

Het ANC wist dat, toen het hem in 2007 tot partijleider benoemde. Zuma’s financieel adviseur Schabir Shaik was al tot vijftien jaar celstraf veroordeeld wegens het fêteren van Zuma in ruil voor invloed bij de duurste wapendeal uit de Zuid-Afrikaanse geschiedenis, eind jaren 90.

Die rechtszaak bedreigt Zuma’s leven na dit presidentschap. Hem hangen meer dan 700 aanklachten van corruptie, fraude en witwassen boven het hoofd. Zijn partijgenoten maakten gretig gebruik van zijn zwakheden. Tot zijn gulzigheid het voorbestaan van dit patronagesysteem zelf in gevaar bracht. Toen moesten ze hem laten vallen.

    • Bram Vermeulen