Orgiën bij Oxfam in Haïti schudden de hulpwereld op

Oxfam-schandaal

Iedereen is ver van huis, staat onder druk en zit in een arm rampgebied. Het schandaal rond Oxfam in Haïti toont dat ook hulporganisaties beducht moeten zijn voor wangedrag van medewerkers. Zijn ze daar scherp genoeg op?

Port-au-Prince, de hoofdstad van Haïti, vlak na de aardbeving ‎begin 2010, waarbij zo’n 220.000 doden vielen. Foto Olivier Laban-Mattei/AFP

Ze hebben allemaal een zero tolerancebeleid, een gedragscode en een klokkenluidersregeling. En toch is de internationale hulpwereld nu in rep en roer over het wangedrag van Oxfam-medewerkers in Haïti, dat vrijdag werd onthuld door de Britse krant The Times. Medewerkers van de Britse Oxfam-tak blijken in 2011 seksfeesten te hebben gehouden met Haïtiaanse prostituees, van wie sommigen misschien minderjarig.

Maandag stapte Penny Lawrence, adjunct-directeur van de Britse tak op, omdat zij te weinig had gedaan om de misstanden te voorkomen. Intern was al bekend dat een van de betrokken medewerkers, de Belg Roland van Hauwermeiren, vóór zijn uitzending naar Haïti al gebruik had gemaakt van prostituees in Tsjaad.

Ook meldde The Times dat de man na zijn vertrek bij Oxfam – hij werd niet weggestuurd maar mocht ontslag nemen in ruil voor medewerking aan een intern onderzoek – gewoon weer aan de slag kon in de hulpwereld. Het Franse Action contre La Faim stelde hem aan als chef de mission in Bangladesh. De organisatie zegt dat Oxfam hen niet op de hoogte had gesteld van zijn verleden en dat individuele medewerkers hem zelfs positieve referenties gaven.

Dat roept de vraag op hoe Nederlandse hulporganisaties met dit soort kwesties omgaan. De omstandigheden zijn immers voor alle noodhulpverleners ongeveer hetzelfde: ze staan in een machtspositie tegenover de lokale bevolking, die vaak volledig van hen afhankelijk is. Kleine hulpteams worden na een ramp uitgebreid tot groepen van soms wel honderden medewerkers, uit alle windstreken. Iedereen is ver van huis, vaak ook weg van zijn baas, en iedereen staat onder grote spanning.

Het laden van hulpmateriaal voor Haïti op het schip ‘Francis Garnier’ in Frankrijk in 2010. Foto EPA

Naaktfoto’s en prostitueebezoek

„We zijn onwijs geschrokken”, zegt een woordvoerder van Cordaid, de Nederlandse tak van het Caritas-netwerk. „We houden nu onze gedragscode tegen het licht om te kijken of die nog scherper moet en onze directeur heeft alle landenkantoren om opperste alertheid gevraagd.”

Een rondgang langs de twaalf Samenwerkende Hulporganisaties (inclusief het Nederlandse Oxfam Novib) en Artsen zonder Grenzen leert dat ze allemaal protocollen hanteren om misstanden te voorkomen of in elk geval adequaat op te lossen. Medewerkers moeten een gedragscode ondertekenen. In veel gevallen verbiedt die expliciet het betalen voor seks. Vaak, maar niet altijd, wordt een ‘Verklaring Omtrent het Gedrag’ gevraagd.

De meeste van de 13 Nederlandse organisaties zeggen de afgelopen jaren geen meldingen van wangedrag door hun eigen medewerkers of ingehuurde krachten te hebben gekregen. Als zij deel uitmaken van een internationaal samenwerkingsverband zijn vaak wel gevallen bekend. Het Britse Save the Children bijvoorbeeld kende vorig jaar 31 gevallen van seksueel misbruik. Over de International Rescue Committee, de Amerikaanse organisatie waarmee Stichting Vluchteling samenwerkt, meldde de Britse pers deze week dat zij vorig jaar 37 meldingen van wangedrag in Congo hebben gehad.

Drie grote Nederlandse organisaties zeggen wél meldingen te hebben ontvangen. Het Nederlandse Rode Kruis heeft de afgelopen 15 jaar drie overschrijdingen van de gedragscode vastgesteld. Eenmaal ging het om prostitueebezoek, in twee gevallen om het maken van naaktfoto’s van vrouwen. De contracten van deze mensen zijn vroegtijdig beëindigd of niet verlengd.

Het Nederlandse kantoor van Artsen zonder Grenzen is onderdeel van een samenwerking met Britse en Duitse afdelingen. Samen zijn ze verantwoordelijk van zo’n 10.000 werknemers. Hier zijn de afgelopen drie jaar elf meldingen van seksueel wangedrag binnengekomen, variërend van ongepast gedrag naar collega’s tot betaalde seks met lokale personen. Acht medewerkers zijn ontslagen.

Het Nederlandse Oxfam Novib, dat de afgelopen dagen minstens 1.700 donateurs verloor, heeft in december een medewerker ontslagen die seksuele diensten van nieuwe medewerkers vroeg. Momenteel loopt een onderzoek wegens vergelijkbare klachten naar twee medewerkers in een ander land. Directeur Farah Karimi wil niet zeggen om welke landen het gaat. „Ik wil niet dat er een heksenjacht richting een bepaald kantoor ontstaat”, zegt ze in een telefonische toelichting.

Een vrouw loopt in Haïti naar een plek waar onderdak is voor slachtoffers van de aardbeving in 2010. Foto Ulises Rodriguez/EPA

Woede bij publiek en regering

Het zijn geen enorme aantallen, en het gevaar van onderrapportage ligt op de loer, zegt Nelke Manders, directeur van Artsen zonder Grenzen in Amsterdam. „We waren al begonnen te onderzoeken waar we onze mechanismes verder moeten aanscherpen. Maar we kunnen nog zoveel protocollen maken, uiteindelijk gaat het erom dat mensen zich veilig genoeg voelen om dit soort kwesties aan te kaarten en elkaar scherp te houden.”

Aan die scherpte heeft het bij het Britse Oxfam ontbroken, toont ‘Haïti’. Daarnaast heerst er woede, bij het publiek en de Britse regering, omdat Oxfam de zaak jarenlang grotendeels heeft verzwegen. In 2011 meldde Oxfam wel in een persbericht dat zes medewerkers de gedragscode hadden geschonden, Oxfams reputatie hadden geschaad of zich schuldig hadden gemaakt aan machtsmisbruik. Geen woord over de ‘young meat barbecues’, zoals de orgiën bij deelnemers bekend zouden staan.

Het Britse Oxfam was in Haïti ook verantwoordelijk voor de besteding van een groot deel van de 15 miljoen euro die het Nederlandse Oxfam Novib ter beschikking had voor noodhulp en wederopbouw. Daarom heeft Oxfam Novib erop aangedrongen dat onderzocht werd of er Nederlands hulpgeld is gebruikt bij de misstanden in Haïti, wat niet zo bleek te zijn.

Een ‘ziekenhuisschip’ ligt voor anker bij Port-au-Prince in 2010. Foto Shawn Thew/EPA

Oxfam Novib heeft het onderzoeksrapport van het Britse Oxfam doorgestuurd naar het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag en de Algemene Rekenkamer, die de besteding van de 111 miljoen aan Nederlands hulpgeld voor Haïti controleerde. Zelf nam het de kwestie summier op in een gepubliceerde rapportage van de Samenwerkende Hulporganisaties. Maar ook daar werd uitsluitend gesproken over het schenden van de gedragscode.

Had dat niet transparanter gemoeten? „Mijn speelruimte was heel beperkt”, zegt directeur Karimi. „Ik kreeg het Britse rapport pas na ontzettend veel aandringen en er was een clausule in opgenomen dat ik de inhoud alleen met de overheid mocht delen. We hebben de grens opgezocht om zoveel mogelijk openheid te geven.”

Karimi: „Nu zeg ik ‘Ja, ik had meer moeten aandringen op openheid bij het Britse Oxfam.’ Maar we zijn dus al verder gegaan dan andere organisaties. Ik lees nooit ergens dat andere hulporganisaties dit soort incidenten publiceren. We dachten juist dat we op de goede weg waren.”